Miesięczne archiwum: Marzec 2020

Udostępnianie obszarów chronionych dla potrzeb turystyki

Strategie gmin leżących na terenie BdPN lub w jego otulinie

W literaturze naukowej, w słownikach oraz encyklopediach możemy natrafić na dużą ilość definicji pojęcia „strategia”. Najczęściej spotykamy się z nim w publikacjach z dziedziny wojskowości, ekonomii i marketingu.

W słowniku języka polskiego pod redakcją J.Braczyka spotykamy dwa określenia:

  1. Strategia przemyślany plan działań w jakiejś dziedzinie,
  2. Strategiczny – bardzo ważny z jakichś względów, związany z długoterminowymi działaniami, mającymi doprowadzić do określonego celu.[1]

W przypadku wszystkich obszarów przyrodniczo cennych działające na ich terenach lokalne władze samorządowe, administracyjne, dyrekcje lasów państwowych oraz dyrekcje instytucji powołanych ustawą do zarządzania parkami narodowymi i krajobrazowymi realizują wynikające z ich misji strategie rozwojowe.

Z racji celów głównych wynikających z realizowanych przez nie misji podmioty te działając na tych samych terenach popadają w konflikt interesów, który musi być przez nie:” brany pod uwagę przy konstrukcji własnych strategii działania.

Dla przykładu: samorząd gminy położonej w granicach parku narodowego musi w swojej strategii planować wszechstronny rozwój zarówno infrastruktury gminnej, jak też stwarzać warunki dla poprawy bytu mieszkańców. Z racji specyficznego położenia gminy (tereny gminy leżą w granicy parku narodowego lub jego otulinie) w przyjmowanej strategii rozwojowej wszystkie ograniczenia związane z ustawową ochroną przyrody i krajobrazu muszą w planowaniu być uwzględniane, co stanowi dość istotne ograniczenie wielokierunkowego rozwoju.

Te same specyficzne uwarunkowania stwarzają z drugiej strony szansę dla gminy i jej mieszkańców wykorzystania atutów, jakie niesie za sobą fakt wysokich walorów przyrodniczo krajobrazowych, w ramach istniejącego parku narodowego, czy też parku krajobrazowego. Walory te uwzględnione w przyjmowanej strategii rozwojowej mogą stać się motorem rozwojowym gospodarki gminy i społeczności lokalnej.

Powyżej zaprezentowany teoretyczny model funkcjonowania gminy w specyficznych warunkach, jakie dyktuje jej lokalizacja na terenach podlegających ustawowej ochronie prześledzimy na przykładzie strategii gminy Lutowiska.

Na terenach leżących w granicach gminy spotykamy wszystkie formy ochrony przyrody: Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, strefa chronionego krajobrazu z licznymi rezerwatami i pomnikami przyrody. Jest to również część Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.

Południowa część gminy obejmująca Bieszczady Wysokie z pasmami połonin, w całości w granicach Bieszczadzkiego Parku Narodowego, o najwyższych walorach przyrodniczo-krajobrazowych jest w ponad 95% terenu własnością Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Teren położony na północ od BdPN, obejmuje dolinę Sanu, a od północy pasmo Otrytu, o wysokich walorach przyrodniczo-krajobrazowych i kulturowych. Jest to Park Krajobrazowy Doliny Sanu, będący jednocześnie otuliną BdPN, z licznymi istniejącymi i projektowanymi rezerwatami, pomnikami przyrody, użytkami ekologicznymi i zespołami przyrodniczo-krajobrazowymi, jak również z terenami i obiektami predysponowanymi do objęcia ich różnymi formami ochrony przyrodniczej i kulturowej.

Gmina Lutowiska w całości objęta jest ochroną prawną, którą stanowią:

  • Bieszczadzki Park Narodowy
  • Park Krajobrazowy Doliny Sanu
  • Wschodniobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu
  • rezerwaty – ilość – 7
  • użytek ekologiczny-1
  • pomniki przyrody – 33 w tym 30 drzewa i 3 twory przyrody nieożywionej.
  • zespoły przyrodniczo-krajobrazowe – 7.[2]

Zasadniczym dokumentem planistycznym gminy jest „Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010”. Dane wyjściowe do planowania strategii rozwojowej uzyskano stosując analizę SWOT (Strengthsmocne strony, Weaknessessłabe strony, Opportunitiesszanse, Threatszagrożenia).

Z uwagi na temat niniejszej pracy z powyższego dokumentu planistycznego przytoczę te wszystkie dane, które dotyczą diagnozy i przyjętego na jej podstawie działania w zakresie turystycznego zagospodarowania gminy oraz działań na rzecz ochrony przyrody.

Analizując sytuację w dziale turystyka wymieniono:

– mocne strony-atuty:

  • istnienie Bieszczadzkiego Parku Narodowego i Parków Krajobrazowych,
  • „dzikość” Bieszczadów – mit i historia,
  • możliwość uprawiania turystyki popularnej i kwalifikowanej (jeździectwo, rowery narty, wędkowanie),
  • piękny krajobraz – czyste środowisko (lato – zima),
  • festiwal piosenki harcerskiej w Wołosatem,
  • dostępna informacja w lokalnych środkach masowego przekazu,
  • istniejąca baza turystyczna,
  • możliwość rozwoju turystycznego i agroturystycznego,
  • zabytki i pomniki kultury i przyrody,
  • istniejące szlaki turystyczne, ścieżki dydaktyczne, miejsca historyczne.

– słabe strony – słabości:

  • mała znajomość potrzeb turystów,
  • bariery psychologiczne do podjęcia działalności turystycznej i agroturystycznej,
  • małe przygotowanie do pracy w agroturystyce i niski standard usług,
  • sezonowość ruchu turystycznego,
  • skrajnie niekorzystne warunki klimatyczne i atmosferyczne,
  • brak łatwo dostępnej informacji turystycznej,
  • zbyt małe środki do uruchomienia usług turystycznych,
  • mała promocja usług turystycznych,
  • świadczenie usług turystycznych przez nie zarejestrowane podmioty,
  • niewystarczająca baza dla turystyki zimowej.

            – szanse:

  • możliwość uzyskania preferencyjnych kredytów i dotacji na rozwój turystyki,
  • funkcjonowanie Stowarzyszenia Galicyjskie Gospodarstwa Gościnne,
  • moda na aktywny wypoczynek i moda na Bieszczady.

            – zagrożenia:

  • duża odpowiedzialność za bezpieczeństwo turystów przy organizowaniu szlaków,
  • bariery prawne, organizacyjne i finansowe uniemożliwiające (ograniczające) tworzenie i utrzymywanie różnorodnych tras turystycznych,
  • tańsze wczasy za granicą,
  • zbyt duże nasilenie ruchu turystycznego w niektórych miejscach i okresach.

W dziale potencjał ekologiczny: zasoby naturalne, ekoświadomość

Czynniki rozwojowe – wewnętrzne:

– sprzyjające:

  • różnorodność gatunkowa i obfitość zwierzyny leśnej,
  • duża powierzchnia lasów (80% powierzchni),
  • czyste wody powierzchniowe,
  • czyste środowisko,
  • dostępność naturalnych – ekologicznych źródeł energii,
  • funkcjonujące placówki naukowe w Wołosatem i w Suchych Rzekach,
  • siedziba Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  • program ekologiczny wprowadzony w szkole,
  • udział w różnorodnych akcjach sprzyjających zachowaniu czystego środowiska.

– niesprzyjające:

  • występujące przypadki chorób u zwierząt leśnych,
  • opór mieszkańców przed rygorami ochrony przyrody,
  • niedostateczna świadomość w zakresie zagospodarowania ścieków bytowych.

Czynniki rozwojowe – zewnętrzne:

sprzyjające (szanse):

  • prawna ochrona środowiska,
  • moda na ekologię,
  • utworzenie Parku Krajobrazowego Doliny Sanu,
  • utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  • wyznaczenie Wschodniobeskidzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu,
  • utworzenie Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery,
  • możliwość uzyskania środków na szkolenia z zakresu ekologii.

            – niesprzyjające (zagrożenia):

  • skażenie zasobów,
  • skrajne, rygorystyczne i bezkompromisowe postawy części pracowników ochrony parku narodowego.

W dziale potencjał techniczny: budynki i budowle

Czynniki rozwojowe – wewnętrzne:

            – sprzyjające:

  • dobre warunki do wypoczynku wynikające z rozproszonej zabudowy,
  • walory krajobrazowe (Pętla Bieszczadzka),
  • istnienie wolnych terenów pod zabudowę.

            – niesprzyjające:

  • niedostosowana architektura do walorów krajobrazowych,
  • wysokie koszty usług,
  • mała dbałość o estetykę budynków,
  • uciążliwa dla mieszkańców lokalizacja retort w Dolinie Sanu,
  • zagrożenie dla rozwoju turystyki (stan dróg),
  • słabe uzbrojenie terenów budowlanych.

Czynniki rozwojowe – zewnętrzne:

            – sprzyjające (szanse):

  • nowe technologie przyjazne środowisku,
  • ograniczenia prawne sprzyjające ochronie środowiska,
  • zainteresowanie inwestorów zewnętrznych budowaniem domów.

            – niesprzyjające(zagrożenia):

  • złe wzorce architektoniczne,
  • nadmierne zainteresowanie budowaniem domów na terenach chronionych
  • duże odległości, słabo rozwinięta komunikacja i łączność.

Na podstawie dokonanej analizy określono misję gminy Lutowiska do 2010 roku, w której czytamy:

„Gmina Lutowiska to piękne bieszczadzkie krajobrazy, dziewicza i unikalna przyroda, wysoki poziom obsługi turystycznej, atrakcyjny wypoczynek dla każdego. Spokój i bezpieczeństwo, to również zapewnienie bytu i wszechstronnego rozwoju mieszkańcom gminy.”[3]

Dla realizacji misji władze gminy wytyczyły następujące cele strategiczne w zakresie rozwoju turystyki i ochrony środowiska:

  1. Dobrze rozwinięta infrastruktura turystyczna,
  2. Wysoka atrakcyjność turystyczna gminy,
  3. Utrzymanie środowiska naturalnego w niepogorszonym stanie,
  4. Wykorzystane pozaprodukcyjne funkcje lasu,
  5. Komercyjnie wykorzystane zasoby wód mineralnych,
  6. Zwiększone dochody gospodarstw z działalności pozarolniczej. Rozwinięte gospodarstwa agroturystyczne,
  7. Pogodzenie interesów lasów z interesami rolnictwa i turystyki,
  8. Rozwinięte funkcje pozaprodukcyjne lasów (wypoczynek, ochrona źródlisk, runo leśne, walory krajobrazowe),
  1. Powszechna ochrona lasów, trwałość utrzymania i ciągłości ich użytkowania, powiększanie zasobów leśnych

W ramach realizacji określonych celów strategicznych zaproponowano w omawianym dokumencie następujące działania w dziedzinie turystyki i ochrony środowiska:

  • rozwój turystyki edukacyjnej,
  • budowa parkingów widokowych przy wjeździe do Lutowisk i innych miejscach,
  • budowa parku wypoczynkowego w Lutowiskach i Ustrzykach Górnych,
  • budowa bazy noclegowej o różnym standardzie,
  • budowa infrastruktury turystyczno – sportowej zimowej i letniej (wyciągi, kąpieliska, trasy jeździeckie),
  • promowanie Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery, Euroregionu Karpaty, Parku Narodowego i parków krajobrazowych,
  • racjonalna gospodarka rybna w rzekach.,
  • zalesienie nieużytków,
  • realizowanie „trofealnego” modelu hodowli jelenia (turystyka myśliwska),
  • podnoszenie edukacji leśnej w społeczeństwie (ścieżki dydaktyczne i współpraca ze szkołami),
  • udostępnianie lasów dla turystyki poprzez utrzymywanie i tworzenie szlaków turystycznych, miejsc wypoczynków i pól biwakowych,
  • informacja i reklama gospodarstw agroturystycznych,
  • wyznaczanie szlaków turystycznych z Lutowisk,
  • powrót do kulturowego wypasu wielkich obszarowo użytków zielonych,
  • szkolenia w zakresie obsługi turystów,
  • podniesienie standardu domostw rolników,
  • podniesienie atrakcyjności gospodarstwa przez różnorodność produkcji i usług,
  • dostosowanie planu przestrzennego zagospodarowania do potrzeb gospodarstw agroturystycznych,
  • ograniczenie uciążliwości wypału węgla drzewnego (np. właściwa lokalizacja, sezonowość wypału, prowadzenie badań na temat szkodliwości),
  • popularyzacja działalności agroturystycznej.[4]

Kolejnym dokumentem planistycznym jest „Plan Rozwoju Lokalnego gminy Lutowiska”. To kompleksowy dokument określający strategię społeczno-gospodarczą Gminy Lutowiska na lata 2005 – 2006, a także wskazujący planowane działania w latach 2007 – 2013. Dokument został przygotowany na podstawie Strategii Rozwoju Gminy Lutowiska.      W treści dokumentu czytamy, że uchwałą Rady Gminy Lutowiska zostały przyjęte „Kierunki Rozwoju Gminy Lutowiska” . W dokumencie tym wyodrębnione zostały strategiczne kierunki rozwoju, zamierzone efekty i kierunki działań.

Za główne kierunki rozwoju gminy uznano:

  1. Turystykę
  2. Leśnictwo
  3. Ochrona walorów przyrodniczych i krajobrazowych
  4. Rolnictwo
  5. Zasoby ludzkie
  6. Przedsiębiorczość

Gmina zamierza osiągnąć następujące efekty w zakresie turystyki i ochrony przyrody:

  1. Zwiększenie ilości turystów odwiedzających Gminę Lutowiska poprzez wzbogacenie istniejących i tworzenie nowych produktów turystycznych opartych na dziedzictwie kulturowym i unikatowych wartościach przyrodniczo – krajobrazowych.
  2. Zachowanie wartości przyrodniczych i krajobrazowych gminy w niepogorszonym stanie.[5]

W powyżej omawianym planie ujęto również odwołanie do innych dokumentów o charakterze strategicznym, które dotyczą w sposób istotny gminy i w których realizacji uczestniczy ona na zasadach tam określonych. Wymieniono w tym miejscu „Strategię Zrównoważonej Turystyki w Bieszczadzkim Parku Narodowym i otulinie”(według zasad i kryteriów PAN Parks), która pomoże Bieszczadzkiemu Parkowi Narodowemu w przełożeniu zasad zrównoważonej turystyki na działania praktyczne na obszarze BdPN i jego otuliny. SZT zapewnia podnoszenie jakości produktu turystycznego oraz doświadczeń zwiedzających.

Zasady oraz koncepcja wspomnianej powyżej strategii PAN Parks zostaną dokładnie omówione w rozdziale poświęconym opisowi Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Opracowana Strategia jest zintegrowana z innymi sektorami gospodarki i została opracowana w oparciu o już istniejące i oficjalnie zatwierdzone dokumenty takie jak:

  1. Plan Ochrony Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  2. Plany Ochrony Parków Krajobrazowych (Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetlińskiego),
  3. Strategie Gmin Cisna i Lutowiska
  4. Strategia Rozwoju Turystyki woj. podkarpackiego.[6]

Kolejnym dokumentem o charakterze planu strategicznego jest „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego innej gminy-gminy Cisna”. Opracowanie to stanowi załącznik do Planu strategicznego rozwoju gminy Cisna do roku 2010. W „Studium…” z obszaru gminy Cisna wydzielono dwa obszary, którym przypisano określoną rolę w koncepcji rozwoju gminy.

Rysunek 1. Plan przestrzennego zagospodarowania gminy Cisna. Obszar A-funkcja wypoczynkowa, obszar B- funkcja ochronna.

Źródło: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Cisna,s.8

Obszar „A” to otulina BdPN. To jednocześnie teren Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego. Obszar ten w strategii rozwojowej gminy ma spełniać funkcje wypoczynkowe. Obszar „B”, to teren Bieszczadzkiego Parku narodowego, w którym realizowane będą głównie funkcje ochronne.[7]

Cały obszar gminy Cisna leży w otulinie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego, Międzynarodowym Rezerwacie „Karpaty Wschodnie” oraz częściowo w Bieszczadzkim Parku Narodowym.

Powyższe położenie determinuje rozwój gminy zarówno w sensie dodatnim ( wywołanie i ukierunkowanie rozwoju), jak i ujemnym ( ograniczenia i zagrożenia rozwoju).

W dokumencie czytamy: „…wysokie walory środowiska naturalnego, powinny stać się szansa dla rozwoju funkcji turystyczno-wypoczynkowych, choć ze względu na potrzebę ochrony wartości przyrodniczych i krajobrazowych, rozwój tej funkcji będzie musiał być w pewnym stopniu podporządkowany funkcji ochronnej”.[8]

W obszarze „A” z wyłączeniem rezerwatów i terenów podlegających ochronie prawnej, gmina zamierza realizować funkcję wypoczynkowo-turystyczną. Planuje się tu, zatem rozwój infrastruktury do obsługi ruchu turystycznego.

Planuje się ten teren wykorzystać dla turystyki z ruchem prowadzonym po wyznaczonych ścieżkach dydaktycznych, szlakach turystyki konnej, narciarskiej i rowerowej. Na tym obszarze dopuszcza się budowę wież widokowych, schronów przeciwdeszczowych, miejsc odpoczynku. Budowę wyciągów i tras narciarskich dopuszcza się po uzyskaniu wcześniej stosownych zezwoleń.

Na rzekach Wetlinka i Solinka planuje się budowę kąpielisk, bez przegradzania koryt tych rzek.

Całkowitym zakazem inwestowania objęto tereny dawnych, nieistniejących obecnie miejscowości: Łopienka, Jaworzec, Ług i Solinka. Na terenie tym podjęte zostaną działania zmierzające do utrzymania widocznych zarysów wsi oraz cmentarzy i cerkwisk.[9]

Całkowicie z użytkowania turystycznego wykluczono rezerwaty florystyczne, faunistyczne (za wyjątkiem istniejących i planowanych ścieżek dydaktycznych), ostoje zwierzyny, strefy ochronne miejsc gniazdowania ptaków chronionych oraz siedliska wilgotne i podmokłe.

Władze gminy wyznaczyły następujące kierunki długoterminowych działań w dziedzinie turystyki:

  • Zmodernizować istniejącą bazę turystyczną oraz tworzyć warunki do powstawania nowych obiektów o wysokim standardzie i całorocznej ofercie turystycznej,
  • Konsekwentnie realizować „Kompleksowy plan rozwoju turystyki w gminie”,
  • W ramach promocji prowadzić działalność wydawniczą ( foldery, informatory),
  • Preferować turystykę krajoznawczą z elementami edukacji ekologicznej, turystykę kwalifikowaną oraz agroturystykę,
  • Dążyć do optymalnego, zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych, przyrodniczych i kulturowych dla potrzeb turystyki i wypoczynku.[10]

Jak możemy zauważyć w strategiach działań obu bieszczadzkich gmin występuję elementy, które stanowią kompromis pomiędzy dążnością do wszechstronnego rozwoju wszelkich zasobów a uwarunkowaniami wynikającymi z zapisów ustawy o ochronie przyrody, w części dotyczącej zakazów i nakazów stosowanych na obszarach przyrodniczo cennych tam wymienionych.

Możemy więc stwierdzić, że omawiane w niniejszym opracowaniu gminy, które leżą na terenach Bieszczadzkiego Parku Narodowego, bądź w jego otulinie, czerpią z jednej strony korzyści dla ich funkcjonowania i rozwoju, z drugiej zaś strony natrafiają na bariery formalno-prawne wynikające ze statusu ochronnego terenów parku narodowego i krajobrazowego.


[1] J.Braczyk, Słownik…,wyd.cyt., s.793

[2] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska, s.12

[3] Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010., s.40

[4] Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010., s.49-50

[5] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.56

[6] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.56

[7] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Cisna, s.9

[8] Tamże,s.5

[9] Studium uwarunkowań i kierunków….wyd.cyt., s.23

[10] Tamże,s.26