Archiwum autora: prace

Atrakcje turystyczne Gór Świętokrzyskich

Osobliwości przyrodnicze

Dąb Bartek

Tradycja utrzymuje, że osiągnął on wiek ok. 1200 lat. Jego średnica na wysokości 130 m. nad ziemią (tzw. pierścień drzewa) wynosi 271 cm a obwód 890 cm (mierzony przy powierzchni ziemi wynosi on 1340 cm), wysokość 27 m., a rozpiętość konarów prawie 40 m. Liczne legendy mówią, że pod Bartkiem odpoczywał Bolesław Krzywousty, Kazimierz Wielki, Jan III Sobieski.

Rysunek 1 Dąb Bartek.

W latach pięćdziesiątych XX w. zabezpieczono jego wnętrze betonowymi plombami, które wymieniono podczas gruntownej konserwacji w 1973 r. na zespojone żywicami trociny. Wówczas założono także sztuczne nawadnianie.

W dniu 3 VI 1991 r. uderzył w Bartka piorun. Uszkadzając jeden z konarów i zrywając dwa pasy kory spowodował on także zapalenie się materiałów włożonych do wnętrza drzewa. Z tego też powodu zostały one usunięte ze środka dębu, a konary wzmocnione drewnianymi podporami. Bartek jest chroniony prawnie jako pomnik przyrody. Taką samą ochroną objęto znajdującą się obok niego aleję złożoną z około 50 lip, klonów, jesionów i 300-letniego modrzewia.

Gołoborza

Kamienne usypiska – gołe od boru obszary – miejscowa ludność nazwała gołoborzami. Termin ten został przyjęty przez literaturę naukową, także do określania rumowisk skalnych występujących ponad górną granicą lasu (np. Śnieżka). Gołoborza odcinające się jasną plamą wśród ciemnej zieleni lasu, wyglądającą jak łysina, dały nazwy najwyżej wypiętrzonym pasmom (Łysogóry) a także dwóm jego najwyższym wierzchołkom (Łysica, Łysiec-Łysa Góra). Miejscowa ludność tworzyła na temat powstania gołoborzy liczne legendy. Jedna z nich powiada, że kiedyś na szczycie Łysicy stał zamek dwóch sióstr. Zazdrość jednej z nich o przybyłego rycerza miała spowodować otrucie drugiej, w czym przeszkodziła opatrzność. Pioruny bowiem rozbiły zamek, pod którego rumowiskiem zginęła wraz z gościem planująca zbrodnię. Ocalała księżniczka Agata, opłakując ich śmierć, zostawiła ślady łez na kamiennych blokach rumowiska skalnego. Płacz był tak duży, że łzy po dzień dzisiejszy zasilają źródełko św. Franciszka, powodując lecznicze działanie jego wody. Inna wersja podaje, że kamienne bloki to nic innego jak stołki czarownic, z których korzystają w czasie odbywających się na Łysicy sejmów zwanych sabatami (główny zjazd odbywa się corocznie w noc świętojańską 23/24 czerwiec).

Gołoborze w Górach Świętokrzyskich

Rysunek 2 Gołoborze w Górach Świętokrzyskich.

Z kolei naukowcy uważają, że gołoborza powstały w innym niż obecnie klimacie. Zbudowane są z twardych bloków skalnych – piaskowców kambryjskich zwanych kwarcytami łysogórskimi. Jako jednolite skały powstały ok. 500 milionów lat temu. Zostały wyniesione (hercyńskie ruchy górotwórcze), zaś w czasie ostatnich zlodowaceń wskutek mechanicznego wietrzenia i pękania skał, utworzyły one liczącą kilkanaście metrów grubości warstwę rumowa skalnego. Warto nadmienić, że gołoborza są najstarszymi naturalnymi wychodniami skał w Górach Świętokrzyskich.

Gołoborze na Łysicy

Rysunek 3 Gołoborze na Łysicy.

Gołoborza zajmują w Świętokrzyskim Parku Narodowym powierzchnię ok. 70 ha. Głębokość gołoborzy na północnym stoku Łysej Góry waha się mniej więcej od 6 m. u podnóża góry do 3,5 m. przy szczycie.

Jaskinia Piekło

Jest ona usytuowana w płn.- zach. zboczu Góry Żakowej (352 m.). Posiada korytarze długości 37 m. Nazwę, notowaną już w XVIII w., nadała jej miejscowa ludność. Nie wiedząc jak tworzą się podziemne pustki, wiązała ich powstanie z działaniem sił nieczystych. Według podań korytarzami miały wydobywać się z „podziemnego piekła” na świat diabły, aby czynić zło. Światło wpadające przez skalne okno i dwa około 4-metrowe kominy, pozwala nam zwiedzić jaskinię bez latarki. Należy tylko uważać na trzymetrowej głębokości szyb wybity przez górników poszukujących tu rud ołowiu.

Jaskinia Raj

Chroniona od 1968 roku w rezerwacie przyrody nieożywionej. Rezerwat składa się z dwóch części: porosłej lasem powierzchni o obszarze 7,7 ha oraz podziemnych korytarzy o dł. 240 m.

Rysunek 4 Jaskinia Raj.

Jaskinia o rozwinięciu poziomym wykształciła się wzdłuż tektonicznych spękań wapieni dewońskich, z których zbudowane jest wzgórze Malik (270 m.). Największą wartość przyrodniczą stanowi bogata szata naciekowa. Tworzą ją stalaktyty, stalagmity, kolumny naciekowe, draperie, misy i będące rzadkością w świecie pizoidy. Ponadto dużą wartość naukową mają stanowiska archeologiczne. Znaleziono tu m. in. szczątki mamuta, niedźwiedzia jaskiniowego oraz narzędzia wykonane z krzemienia i kości przez zamieszkującego ok. 50 – 40 tys. lat temu jaskinię człowieka neandertalskiego.

W latach 1966 – 1972 wykonano prace, które pozwalają zwiedzić jaskinię bez żadnych problemów technicznych. Z procesami geologicznymi, które kształtowały obecny wygląd zapozna nas przewodnik. Podziemna część rezerwatu podlega ścisłej ochronie. Ruch w niej jest ograniczony, w związku z czym obowiązuje wcześniejsza rezerwacja biletów. Grupy zorganizowane mogą dokonać rezerwacji w biurach podróży, natomiast turyści indywidualni – osobiście lub telefonicznie w kasie jaskini.

Rysunek 5 Jaskinia Raj.

Rezerwat przyrody nieożywionej „Góra Zelejowa”

Rezerwat ten powstał w 1954 r. i obejmuje grzbiet Góry Zelejowej o powierzchni 67 ha. Jego zadaniem jest ochrona i zachowanie wychodni skał wapieni dewońskich, które tworzą tu na odcinku około 1 km grań górską. Rezerwat ten posiada najlepiej wykształcone w kraju formy współczesnego krasu powierzchniowego. Masyw przecinają dwa wyrobiska dawnych marmurołomów, w których wydobywano najpiękniejszy w Górach Świętokrzyskich gatunek marmuru zwany różanką zelejowską. W ścianach kamieniołomu widać żyły białego i różowego kalcytu. Sam grzbiet stanowi doskonały punkt widokowy.

Cypr jako destynacja turystyczna

Dziedzictwo kulturowe jest najważniejszym elementem Cypru oraz poczucia tożsamości jego mieszkańców.

Stare obyczaje i tradycje są wciąż pielęgnowane, zwłaszcza na wsi. W pięknej wiosce Lefkara młode dziewczęta nadal zajmują się koronczarstwem, jak robiły to ich babcie. Garncarze w malowniczym Fonii wciąż tworzą antropomorficzne kształty do dekoracji naczyń ceramicznych, a w Fyti, kolebce tkactwa, wciąż można usłyszeć dźwięk ręcznych krosien, podczas gdy mężczyźni ubrani w tradycyjne workowate spodnie ëvrakaí nadal gromadzą się w kawiarni by zagrać w trick-tracka.

Na Cyprze XXI wiek ociera się o stuwiekową cywilizację. Są święta, których pochodzenie sięga czasów antycznych, jak np. Carnival i odbywające sie każdej wiosny Święto Kwiatów Anthestiria organizowane na cześć boga Dionizosa; w Kouklia, gdzie dawniej stała świątynia Afrodyty, jeszcze kilka lat temu istniał kościół znany jako „Kościół Dziewicy Maryi Afrodyty”. Duch Wielkiej Bogini Cypru nadal jest obecny, nie tylko w Pafos, ale i na całym Cyprze w pięknie krajobrazu, łagodnym klimacie i uroku ludzi.

W ciepłe letnie wieczory w Starożytnym Teatrze Kourion i w Pafos Odeon, podczas wystawiania greckich dramatów, rozbrzmiewają nieśmiertelne słowa Eurypidesa i Sofoklesa. Natomiast we wrześniu strumieniami leje się wino, a duch Dionizosa, boga nie tylko tego trunku, ale i wesołości, jest obecny przez cały festiwal.

Na Cyprze wciąż śpiewa się średniowieczne pieśni ludowe, podtrzymując legendę o Digenisie, niepokonanym strażniku granic Bizancjum oraz o jego pięknej królowej, Rigainie. W wąskich uliczkach otoczonego murem miasta Lefkosia (Nikozja) kowale obrabiają miedź tymi samymi metodami, jak ich przodkowie 5000 lat wcześniej. W cieniu starych kamiennych domów z malowniczymi balkonami można niemal poczuć ducha przeszłości.

Na Cyprze przeszłość zgodnie współistnieje z teraźniejszością, tworząc jedyny w swoim rodzaju obraz żywej historii.

WAKACJE Z DZIEĆMI NA CYPRZE

Cypr jest miejscem bezpiecznym i wprost idealnym na rodzinne wakacje z dziećmi. Ciepłe morze i rozwinięta infrastruktura sprawiają, że na Wyspie Afrodyty wypoczywa sie przyjemnie i komfortowo. Drogi są w bardzo dobrym stanie, a w wypożyczalniach samochodowych nie ma problemu z wypożyczeniem fotelika dla dzieci. Dzięki temu można bezpiecznie podróżować po Cyprze na własną rękę. Odległości nie są zbyt wielkie, więc bez trudu można dotrzeć autostradami w najodleglejsze zakątki wyspy nie forsując dzieci. Doradzamy wypożyczenie samochodu z klimatyzacją. Upał może dać się we znaki wszystkim, a maluchom w szczególności.
Na Cyprze panują dobre warunki higieniczne, co ma niebagatelne znaczenie, kiedy podróżujemy z dziećmi. Woda z kranu jest zdatna do picia, nie ma specjalnych obaw o dolegliwości żołądkowe na tle odmiennej flory bakteryjnej.
Ludzie na Cyprze są przemili. Dzieci są mile widzianymi gośćmi w tym kraju. Cypr jest dobrze przygotowany na przyjęcie maluchów. Niemal w każdej restauracji czy tawernie, nawet w małych wioskach, czekają na najmłodszych gości krzesełka do karmienia.

Dla rodzin z dziećmi szczególnie polecany jest region Agia Napa, Protaras i Paralimni. Słynie on z pięknych, piaszczystych plaż, doskonałej hotelowej infrastruktury, specjalnie przygotowanej dla rodzin z dziećmi. Wiele hoteli zatrudnia wykwalifikowanych opiekunów, którzy w czasie innych zajęć rodziców zajmą się maluchami.  Świetnymi miejscami są parki wodne, których na Cyprze jest aż pięć.

Park Dinozaurów w Agia Napa to niezapomniane wrażenia tak dla dzieci jak i rodziców. Oryginalne dźwięki, otocznie, roślinność i ruchome makiety prehistorycznych gadów sprawiają wrażenie, że przenieśliśmy się w odległą, zamierzchłą przeszłość. Nowy, egzotyczny wystrój wnętrz sprawia, że wszyscy uczestnicy tego spektaklu czują fantastyczną obecność i wręcz oddech jaszczurów twarzą w twarz. Na terenie parku znajduje się Dino Bar, sklep z pamiątkami i McDonald`s.

Nie lada atrakcją jest też „Time Elevator” – niezwykłe miejsce znajdujące się w Limassol, gdzie można odbyć fascynującą podróż poznając historię Cypru, począwszy od czasów najdawniejszych aż po współczesność.  Cypr oferuje także szereg innych atrakcji, łącznie z rejsem łodzią podwodną. Dzieci na pewno nie będą się tu nudzić!

Jadąc na Cypr z dziećmi należy dobrze przemyśleć termin wyjazdu. Lipiec i sierpień to czas największych upałów (nie zapominajmy o dużej ilości picia i ochronie przed słońcem!). Korzystniej jest wyjechać we wrześniu, lub maju/czerwcu. Wrzesień wydaje się idealny, bo woda w morzu jest wtedy bardzo ciepła, znakomita do kąpieli. Oczywiście na Cyprze sezon trwa cały rok, więc każda inna pora też ma swoje zalety.

PLAŻE

39 plaż na Cyprze zostało odznaczonych znakiem „błękitnej flagi” przez Fundację Edukacji Środowiska w Europie (FEEE) w ramach kampanii Błękitna Flaga. Znak jakości posiadają m. in. kurorty Pernera w Paralimni i Pernera w Agia Napa, Glyko Nero, Vathia Gonia, Protaras, Vryssi, Kermia, Katsarka, Agia Thekla, Nissi Bay, Nissi, Ammos to Kombouri, Santa Barbara, Pantachou, Lanta, Pissouri Beach, a także Loures, Pachyammos, Castella, Onesilos, Municipal Baths w Pafos, Coral, Dasoudi, Polis Chrysochous Municipal Beach, Voroklini, Mckenzie, Fhinikoudes, Laourou, Pharos, Alykes, Aphrodite, Vrysoudia A&B, Geroskipou Municipal Beach, Vouppa, Panagies/Aoratoi, Makronissos.

Cypr został członkiem stowarzyszenia w 1995 roku, a rok później 11 plaż uzyskało certyfikat.

 

AQUAPARKI

Na terenie wyspy znajduje się 5 najnowocześniejszych aquaparków, wyposażonych w wodne atrakcje zarówno dla dzieci, jak i dla dorosłych. Można tutaj całymi dniami szaleć na licznych zjeżdżalniach, rynnach i kąpać się w basenach. Dla spragnionych adrenaliny stworzono „sztuczne fale”, kaskady, jazdę w gumowych pontonach, ekwilibrystykę po „pływających plasterkach pomarańczy”, bijące, podwodne źródła.

Zjeżdżalnie na Cyprze, to wyższa szkoła jazdy. Niektóre rynny zachwycają licznymi zakrętami, inne fascynują oszałamiającą wysokością i torem przelotu. Zenit Zeusa, zwany inaczej zjeżdżalnią „kamikadze”, składa się z 370 zakrętów, a obok niego znajdują się zbudowane na kształt saneczkowych torów wyścigowych strome zjazdy, z których można się ścigać niemal z 20 metrowej wysokości.

Park wodny w Agia Napa wystrojem nawiązuje do mitologii greckiej. Można przepłynąć przez odmęty Aeolosa, bryzę Zefira lub skorzystać z kąpieli Afrodyty. Po wyjściu z wody na turystów czeka pizza Minotaura i sklep z upominkami Midasa.

Na Cyprze mamy do wyboru Water World w Agia Napa, Wet & Wild w Limassol (Lemesos), Fasouri Water Mania również w Limassol, Aphrodite w Pafos oraz Protaras Fun Park.
Parki wodne są wybudowane pod gołym niebem i otwarte jedynie w sezonie letnim. Późną jesienią i zimą cypryjskie hotele zapraszają amatorów kąpieli do swoich obiektów wodnych pod dachem.

AGROTURYSTYKA NA CYPRZE

Cypryjska agroturystyka, znacznie różni się od polskiej. Na turystów czekają specjalnie przygotowane miejsca w małych wioskach, w domach tradycyjnie wznoszonych z kamienia. Tam staroświeckość i antyczny wystrój pomieszczeń przeplata się z nowoczesnością. Każdy dom jest klimatyzowany, wyposażony w stare, wręcz antyczne meble i luksusowe łazienki. Bo agroturystyka na Cyprze to nowoczesność wtopiona w starodawne środowisko wsi, dająca możliwość podpatrzenia sposobów wyrobu tradycyjnych miejscowych specjałów: wina, sera halloumi, czy słodyczy.

PRZYRODA

Cypr jest prawdziwym rajem dla miłośników przyrody. Od poszarpanej linii brzegowej do górskich szczytów, od zalanych słońcem winnic do chłodnych lasów sosnowych, od rozległych pszenicznych pól do zielonych sadów cytrusowych, szybko zmieniający się krajobraz w każdym obudzi duszę artysty lub fotografika.

Wyspa jest też obowiązkowym przystankiem dla ornitologów. Łagodne zimy przyciągają do raju Afrodyty tysiące ptaków: różowe flamingi, gęsi i łabędzie.Cypr jest przystankiem w podróży między Afryką i Europą dla wielu gatunków ptaków migrujących. Dla przeciętnego turysty, różnorodność ptactwa na wyspie jest łatwo zauważalna i stanowi dodatkową atrakcję podczas pieszych i rowerowych wędrówek.

Botanicy znajdą tutaj rzadkie rośliny, takie jak cypryjskie tulipany czy cyklameny, a geologów zainteresują ciekawe formacje skalne wypiętrzone z morskich otchłani. Ponadto Cypr jest jednym z nielicznych miejsc w basenie Morza Śródziemnego, gdzie można spotkać żółwie morskie! Przypływają tutaj każdego roku w celu złożenia jaj. Lokalne piaszczyste plaże stanowią miejsce ich lęgu. Zarówno żółwie jak i ich gniazda są objęte ścisłą ochroną. Aby zobaczyć na własne oczy miejsca lęgowe, należy udać się na Półwysep Akamas, na plażę Lara. Chronionymi gatunkami są także muflon oraz niezmiernie rzadko spotykana dzika, górska owca zamieszkująca Góry Troodos.

PORUSZANIE SIĘ PO WYSPIE

  1. Na Cyprze obowiązuje ruch lewostronny,
  2. Używane są międzynarodowe oznaczenia drogowe. Maksymalna dopuszczalna na autostradach szybkość to 100 km/h, możliwość minimalna to 65 km/h, na pozostałych drogach maksymalna szybkość to 80 km/h, a w terenie zabudowanym – 50 km/h.
  3. Obowiązkowe jest zapinanie pasów bezpieczeństwa przez kierowcę i pasażera z przodu.
  4. Miasta są połączone siecią nowoczesnych autostrad.
  5. Tanią formą podróżowania po wyspie jest skorzystanie z usług wieloosobowych taksówek, kursujących między Nikozją, Larnaką, Limassol i Pafos.
  6. Stacje benzynowe są wyposażone w automatyczne dystrybutory paliwa oraz terminale akceptujące banknoty i karty kredytowe działające przez całą dobę.
  7. Wiele firm turystycznych organizuje do ciekawych miejsc na wyspie całodniowe wycieczki w klimatyzowanych autokarach i z udziałem licencjonowanych przewodników.
  8. Popularną formą podróżowania po wyspie jest wynajęcie samochodu.
  9. Kierowcy powinni nosić okulary przeciwsłoneczne i unikać popołudniowej jazdy w kierunku zachodnim.
  10. Istnieje możliwość wyczarterowania jachtu (z załogą lub bez).

INFORMACJE OGÓLNE

  1. Obywatele Polski nie mają obowiązku posiadania wizy wjazdowej,
  2. Wwóz, posiadanie i używanie narkotyków oraz innych substancji odurzających jest zabronione,
  3. Przed przyjazdem na Cypr nie są wymagane żadne szczepienia,
  4. Woda z kranu jest zdatna do picia,
  5. Banki czynne są od poniedziałku do piątku w godzinach od 8:30 do 13:00. Automatyczne punkty wymiany i bankomaty działają przez całą dobę. Niektóre placówki bankowe w części turystycznej czynne są również w godzinach popołudniowych,
  6. W aptekach dostępne są powszechne również w innych krajach leki,
  7. Z publicznych aparatów telefonicznych można uzyskać połączenie w ruchu automatycznym z ponad 200 krajami. Karty telefoniczne są do nabycia w urzędach pocztowych, kioskach i sklepach pamiątkarskich,
  8. Wywożenie zabytków bez specjalnego zezwolenia jest zabronione,
  9. Zwiedzający miejsca kultu religijnego proszeni są o właściwy strój,
  10. Istnieje możliwość odbycia rejsu do Egiptu, Libanu, Syrii i na wyspy greckie na pokładzie promów wycieczkowych oferujących dodatkowo płatne pełne wyżywienie i doskonałą rozrywkę,
  11. Wręczanie napiwków nie jest obligatoryjne, aczkolwiek zawsze mile widziane,
  12. Popularny lokalny przysmak „souvlaki stin pitta” (grillowane mięso w chlebie pitta) można nabyć w wielu miejscach za bardzo przystępną cenę

OPIEKA ZDROWOTNA NA CYPRZE

Cypr jest członkiem Unii Europejskiej. Przed wyjazdem warto więc zaopatrzyć się w Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego, która jest dokumentem uprawniającym do korzystania ze świadczeń zdrowotnych podczas pobytu w innych państwach UE.
Na Cyprze można korzystać ze świadczeń lekarzy pracujących w państwowym szpitalach lub ośrodkach zdrowia. Leczenie specjalistyczne i szpitalne wymaga skierowania. W nagłych przypadkach można zgłaszać się bezpośrednio do szpitali. Swoją Euroepkską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego należy okazać lekarzowi lub personelowi szpitala.

Opłaty za świadczenia zdrowotne na Cyprze

Na Cyprze obowiązuje zryczałtowana opłata za wizytę u lekarza lub stomatologa.
Transport sanitarny na terytorium Cypru jest płatny. Transport powrotny do Polski jest całkowicie płatny przez pacjenta, dlatego warto wykupić na tę okoliczność dodatkowe ubezpieczenie. Leczenie w prywatnych zakładach opieki zdrowotnej jest płatne (koszty leczenia prywatnego nie podlegają zwrotowi). Wyjątkiem są sytuacje, gdy państwowa służba zdrowia wyda skierowanie na zabiegi, których nie zapewniają jej zakłady.

Leki objęte refundacją

Recepty objęte refundacją może wystawiać lekarz działający w ramach państwowej służby zdrowia. Recepty te należy przedstawić w państwowej aptece razem z Europejską Kartą Ubezpieczenia Zdrowotnego.

Zwrot kosztów leczenia

Aby uzyskać zwrot kosztów leczenia należy bezwzględnie zachować oryginały rachunków i dowodów zapłaty.

Udostępnianie obszarów chronionych dla potrzeb turystyki

Strategie gmin leżących na terenie BdPN lub w jego otulinie

W literaturze naukowej, w słownikach oraz encyklopediach możemy natrafić na dużą ilość definicji pojęcia „strategia”. Najczęściej spotykamy się z nim w publikacjach z dziedziny wojskowości, ekonomii i marketingu.

W słowniku języka polskiego pod redakcją J.Braczyka spotykamy dwa określenia:

  1. Strategia przemyślany plan działań w jakiejś dziedzinie,
  2. Strategiczny – bardzo ważny z jakichś względów, związany z długoterminowymi działaniami, mającymi doprowadzić do określonego celu.[1]

W przypadku wszystkich obszarów przyrodniczo cennych działające na ich terenach lokalne władze samorządowe, administracyjne, dyrekcje lasów państwowych oraz dyrekcje instytucji powołanych ustawą do zarządzania parkami narodowymi i krajobrazowymi realizują wynikające z ich misji strategie rozwojowe.

Z racji celów głównych wynikających z realizowanych przez nie misji podmioty te działając na tych samych terenach popadają w konflikt interesów, który musi być przez nie:” brany pod uwagę przy konstrukcji własnych strategii działania.

Dla przykładu: samorząd gminy położonej w granicach parku narodowego musi w swojej strategii planować wszechstronny rozwój zarówno infrastruktury gminnej, jak też stwarzać warunki dla poprawy bytu mieszkańców. Z racji specyficznego położenia gminy (tereny gminy leżą w granicy parku narodowego lub jego otulinie) w przyjmowanej strategii rozwojowej wszystkie ograniczenia związane z ustawową ochroną przyrody i krajobrazu muszą w planowaniu być uwzględniane, co stanowi dość istotne ograniczenie wielokierunkowego rozwoju.

Te same specyficzne uwarunkowania stwarzają z drugiej strony szansę dla gminy i jej mieszkańców wykorzystania atutów, jakie niesie za sobą fakt wysokich walorów przyrodniczo krajobrazowych, w ramach istniejącego parku narodowego, czy też parku krajobrazowego. Walory te uwzględnione w przyjmowanej strategii rozwojowej mogą stać się motorem rozwojowym gospodarki gminy i społeczności lokalnej.

Powyżej zaprezentowany teoretyczny model funkcjonowania gminy w specyficznych warunkach, jakie dyktuje jej lokalizacja na terenach podlegających ustawowej ochronie prześledzimy na przykładzie strategii gminy Lutowiska.

Na terenach leżących w granicach gminy spotykamy wszystkie formy ochrony przyrody: Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, strefa chronionego krajobrazu z licznymi rezerwatami i pomnikami przyrody. Jest to również część Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.

Południowa część gminy obejmująca Bieszczady Wysokie z pasmami połonin, w całości w granicach Bieszczadzkiego Parku Narodowego, o najwyższych walorach przyrodniczo-krajobrazowych jest w ponad 95% terenu własnością Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Teren położony na północ od BdPN, obejmuje dolinę Sanu, a od północy pasmo Otrytu, o wysokich walorach przyrodniczo-krajobrazowych i kulturowych. Jest to Park Krajobrazowy Doliny Sanu, będący jednocześnie otuliną BdPN, z licznymi istniejącymi i projektowanymi rezerwatami, pomnikami przyrody, użytkami ekologicznymi i zespołami przyrodniczo-krajobrazowymi, jak również z terenami i obiektami predysponowanymi do objęcia ich różnymi formami ochrony przyrodniczej i kulturowej.

Gmina Lutowiska w całości objęta jest ochroną prawną, którą stanowią:

  • Bieszczadzki Park Narodowy
  • Park Krajobrazowy Doliny Sanu
  • Wschodniobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu
  • rezerwaty – ilość – 7
  • użytek ekologiczny-1
  • pomniki przyrody – 33 w tym 30 drzewa i 3 twory przyrody nieożywionej.
  • zespoły przyrodniczo-krajobrazowe – 7.[2]

Zasadniczym dokumentem planistycznym gminy jest „Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010”. Dane wyjściowe do planowania strategii rozwojowej uzyskano stosując analizę SWOT (Strengthsmocne strony, Weaknessessłabe strony, Opportunitiesszanse, Threatszagrożenia).

Z uwagi na temat niniejszej pracy z powyższego dokumentu planistycznego przytoczę te wszystkie dane, które dotyczą diagnozy i przyjętego na jej podstawie działania w zakresie turystycznego zagospodarowania gminy oraz działań na rzecz ochrony przyrody.

Analizując sytuację w dziale turystyka wymieniono:

– mocne strony-atuty:

  • istnienie Bieszczadzkiego Parku Narodowego i Parków Krajobrazowych,
  • „dzikość” Bieszczadów – mit i historia,
  • możliwość uprawiania turystyki popularnej i kwalifikowanej (jeździectwo, rowery narty, wędkowanie),
  • piękny krajobraz – czyste środowisko (lato – zima),
  • festiwal piosenki harcerskiej w Wołosatem,
  • dostępna informacja w lokalnych środkach masowego przekazu,
  • istniejąca baza turystyczna,
  • możliwość rozwoju turystycznego i agroturystycznego,
  • zabytki i pomniki kultury i przyrody,
  • istniejące szlaki turystyczne, ścieżki dydaktyczne, miejsca historyczne.

– słabe strony – słabości:

  • mała znajomość potrzeb turystów,
  • bariery psychologiczne do podjęcia działalności turystycznej i agroturystycznej,
  • małe przygotowanie do pracy w agroturystyce i niski standard usług,
  • sezonowość ruchu turystycznego,
  • skrajnie niekorzystne warunki klimatyczne i atmosferyczne,
  • brak łatwo dostępnej informacji turystycznej,
  • zbyt małe środki do uruchomienia usług turystycznych,
  • mała promocja usług turystycznych,
  • świadczenie usług turystycznych przez nie zarejestrowane podmioty,
  • niewystarczająca baza dla turystyki zimowej.

            – szanse:

  • możliwość uzyskania preferencyjnych kredytów i dotacji na rozwój turystyki,
  • funkcjonowanie Stowarzyszenia Galicyjskie Gospodarstwa Gościnne,
  • moda na aktywny wypoczynek i moda na Bieszczady.

            – zagrożenia:

  • duża odpowiedzialność za bezpieczeństwo turystów przy organizowaniu szlaków,
  • bariery prawne, organizacyjne i finansowe uniemożliwiające (ograniczające) tworzenie i utrzymywanie różnorodnych tras turystycznych,
  • tańsze wczasy za granicą,
  • zbyt duże nasilenie ruchu turystycznego w niektórych miejscach i okresach.

W dziale potencjał ekologiczny: zasoby naturalne, ekoświadomość

Czynniki rozwojowe – wewnętrzne:

– sprzyjające:

  • różnorodność gatunkowa i obfitość zwierzyny leśnej,
  • duża powierzchnia lasów (80% powierzchni),
  • czyste wody powierzchniowe,
  • czyste środowisko,
  • dostępność naturalnych – ekologicznych źródeł energii,
  • funkcjonujące placówki naukowe w Wołosatem i w Suchych Rzekach,
  • siedziba Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  • program ekologiczny wprowadzony w szkole,
  • udział w różnorodnych akcjach sprzyjających zachowaniu czystego środowiska.

– niesprzyjające:

  • występujące przypadki chorób u zwierząt leśnych,
  • opór mieszkańców przed rygorami ochrony przyrody,
  • niedostateczna świadomość w zakresie zagospodarowania ścieków bytowych.

Czynniki rozwojowe – zewnętrzne:

sprzyjające (szanse):

  • prawna ochrona środowiska,
  • moda na ekologię,
  • utworzenie Parku Krajobrazowego Doliny Sanu,
  • utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  • wyznaczenie Wschodniobeskidzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu,
  • utworzenie Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery,
  • możliwość uzyskania środków na szkolenia z zakresu ekologii.

            – niesprzyjające (zagrożenia):

  • skażenie zasobów,
  • skrajne, rygorystyczne i bezkompromisowe postawy części pracowników ochrony parku narodowego.

W dziale potencjał techniczny: budynki i budowle

Czynniki rozwojowe – wewnętrzne:

            – sprzyjające:

  • dobre warunki do wypoczynku wynikające z rozproszonej zabudowy,
  • walory krajobrazowe (Pętla Bieszczadzka),
  • istnienie wolnych terenów pod zabudowę.

            – niesprzyjające:

  • niedostosowana architektura do walorów krajobrazowych,
  • wysokie koszty usług,
  • mała dbałość o estetykę budynków,
  • uciążliwa dla mieszkańców lokalizacja retort w Dolinie Sanu,
  • zagrożenie dla rozwoju turystyki (stan dróg),
  • słabe uzbrojenie terenów budowlanych.

Czynniki rozwojowe – zewnętrzne:

            – sprzyjające (szanse):

  • nowe technologie przyjazne środowisku,
  • ograniczenia prawne sprzyjające ochronie środowiska,
  • zainteresowanie inwestorów zewnętrznych budowaniem domów.

            – niesprzyjające(zagrożenia):

  • złe wzorce architektoniczne,
  • nadmierne zainteresowanie budowaniem domów na terenach chronionych
  • duże odległości, słabo rozwinięta komunikacja i łączność.

Na podstawie dokonanej analizy określono misję gminy Lutowiska do 2010 roku, w której czytamy:

„Gmina Lutowiska to piękne bieszczadzkie krajobrazy, dziewicza i unikalna przyroda, wysoki poziom obsługi turystycznej, atrakcyjny wypoczynek dla każdego. Spokój i bezpieczeństwo, to również zapewnienie bytu i wszechstronnego rozwoju mieszkańcom gminy.”[3]

Dla realizacji misji władze gminy wytyczyły następujące cele strategiczne w zakresie rozwoju turystyki i ochrony środowiska:

  1. Dobrze rozwinięta infrastruktura turystyczna,
  2. Wysoka atrakcyjność turystyczna gminy,
  3. Utrzymanie środowiska naturalnego w niepogorszonym stanie,
  4. Wykorzystane pozaprodukcyjne funkcje lasu,
  5. Komercyjnie wykorzystane zasoby wód mineralnych,
  6. Zwiększone dochody gospodarstw z działalności pozarolniczej. Rozwinięte gospodarstwa agroturystyczne,
  7. Pogodzenie interesów lasów z interesami rolnictwa i turystyki,
  8. Rozwinięte funkcje pozaprodukcyjne lasów (wypoczynek, ochrona źródlisk, runo leśne, walory krajobrazowe),
  1. Powszechna ochrona lasów, trwałość utrzymania i ciągłości ich użytkowania, powiększanie zasobów leśnych

W ramach realizacji określonych celów strategicznych zaproponowano w omawianym dokumencie następujące działania w dziedzinie turystyki i ochrony środowiska:

  • rozwój turystyki edukacyjnej,
  • budowa parkingów widokowych przy wjeździe do Lutowisk i innych miejscach,
  • budowa parku wypoczynkowego w Lutowiskach i Ustrzykach Górnych,
  • budowa bazy noclegowej o różnym standardzie,
  • budowa infrastruktury turystyczno – sportowej zimowej i letniej (wyciągi, kąpieliska, trasy jeździeckie),
  • promowanie Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery, Euroregionu Karpaty, Parku Narodowego i parków krajobrazowych,
  • racjonalna gospodarka rybna w rzekach.,
  • zalesienie nieużytków,
  • realizowanie „trofealnego” modelu hodowli jelenia (turystyka myśliwska),
  • podnoszenie edukacji leśnej w społeczeństwie (ścieżki dydaktyczne i współpraca ze szkołami),
  • udostępnianie lasów dla turystyki poprzez utrzymywanie i tworzenie szlaków turystycznych, miejsc wypoczynków i pól biwakowych,
  • informacja i reklama gospodarstw agroturystycznych,
  • wyznaczanie szlaków turystycznych z Lutowisk,
  • powrót do kulturowego wypasu wielkich obszarowo użytków zielonych,
  • szkolenia w zakresie obsługi turystów,
  • podniesienie standardu domostw rolników,
  • podniesienie atrakcyjności gospodarstwa przez różnorodność produkcji i usług,
  • dostosowanie planu przestrzennego zagospodarowania do potrzeb gospodarstw agroturystycznych,
  • ograniczenie uciążliwości wypału węgla drzewnego (np. właściwa lokalizacja, sezonowość wypału, prowadzenie badań na temat szkodliwości),
  • popularyzacja działalności agroturystycznej.[4]

Kolejnym dokumentem planistycznym jest „Plan Rozwoju Lokalnego gminy Lutowiska”. To kompleksowy dokument określający strategię społeczno-gospodarczą Gminy Lutowiska na lata 2005 – 2006, a także wskazujący planowane działania w latach 2007 – 2013. Dokument został przygotowany na podstawie Strategii Rozwoju Gminy Lutowiska.      W treści dokumentu czytamy, że uchwałą Rady Gminy Lutowiska zostały przyjęte „Kierunki Rozwoju Gminy Lutowiska” . W dokumencie tym wyodrębnione zostały strategiczne kierunki rozwoju, zamierzone efekty i kierunki działań.

Za główne kierunki rozwoju gminy uznano:

  1. Turystykę
  2. Leśnictwo
  3. Ochrona walorów przyrodniczych i krajobrazowych
  4. Rolnictwo
  5. Zasoby ludzkie
  6. Przedsiębiorczość

Gmina zamierza osiągnąć następujące efekty w zakresie turystyki i ochrony przyrody:

  1. Zwiększenie ilości turystów odwiedzających Gminę Lutowiska poprzez wzbogacenie istniejących i tworzenie nowych produktów turystycznych opartych na dziedzictwie kulturowym i unikatowych wartościach przyrodniczo – krajobrazowych.
  2. Zachowanie wartości przyrodniczych i krajobrazowych gminy w niepogorszonym stanie.[5]

W powyżej omawianym planie ujęto również odwołanie do innych dokumentów o charakterze strategicznym, które dotyczą w sposób istotny gminy i w których realizacji uczestniczy ona na zasadach tam określonych. Wymieniono w tym miejscu „Strategię Zrównoważonej Turystyki w Bieszczadzkim Parku Narodowym i otulinie”(według zasad i kryteriów PAN Parks), która pomoże Bieszczadzkiemu Parkowi Narodowemu w przełożeniu zasad zrównoważonej turystyki na działania praktyczne na obszarze BdPN i jego otuliny. SZT zapewnia podnoszenie jakości produktu turystycznego oraz doświadczeń zwiedzających.

Zasady oraz koncepcja wspomnianej powyżej strategii PAN Parks zostaną dokładnie omówione w rozdziale poświęconym opisowi Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Opracowana Strategia jest zintegrowana z innymi sektorami gospodarki i została opracowana w oparciu o już istniejące i oficjalnie zatwierdzone dokumenty takie jak:

  1. Plan Ochrony Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  2. Plany Ochrony Parków Krajobrazowych (Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetlińskiego),
  3. Strategie Gmin Cisna i Lutowiska
  4. Strategia Rozwoju Turystyki woj. podkarpackiego.[6]

Kolejnym dokumentem o charakterze planu strategicznego jest „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego innej gminy-gminy Cisna”. Opracowanie to stanowi załącznik do Planu strategicznego rozwoju gminy Cisna do roku 2010. W „Studium…” z obszaru gminy Cisna wydzielono dwa obszary, którym przypisano określoną rolę w koncepcji rozwoju gminy.

Rysunek 1. Plan przestrzennego zagospodarowania gminy Cisna. Obszar A-funkcja wypoczynkowa, obszar B- funkcja ochronna.

Źródło: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Cisna,s.8

Obszar „A” to otulina BdPN. To jednocześnie teren Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego. Obszar ten w strategii rozwojowej gminy ma spełniać funkcje wypoczynkowe. Obszar „B”, to teren Bieszczadzkiego Parku narodowego, w którym realizowane będą głównie funkcje ochronne.[7]

Cały obszar gminy Cisna leży w otulinie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego, Międzynarodowym Rezerwacie „Karpaty Wschodnie” oraz częściowo w Bieszczadzkim Parku Narodowym.

Powyższe położenie determinuje rozwój gminy zarówno w sensie dodatnim ( wywołanie i ukierunkowanie rozwoju), jak i ujemnym ( ograniczenia i zagrożenia rozwoju).

W dokumencie czytamy: „…wysokie walory środowiska naturalnego, powinny stać się szansa dla rozwoju funkcji turystyczno-wypoczynkowych, choć ze względu na potrzebę ochrony wartości przyrodniczych i krajobrazowych, rozwój tej funkcji będzie musiał być w pewnym stopniu podporządkowany funkcji ochronnej”.[8]

W obszarze „A” z wyłączeniem rezerwatów i terenów podlegających ochronie prawnej, gmina zamierza realizować funkcję wypoczynkowo-turystyczną. Planuje się tu, zatem rozwój infrastruktury do obsługi ruchu turystycznego.

Planuje się ten teren wykorzystać dla turystyki z ruchem prowadzonym po wyznaczonych ścieżkach dydaktycznych, szlakach turystyki konnej, narciarskiej i rowerowej. Na tym obszarze dopuszcza się budowę wież widokowych, schronów przeciwdeszczowych, miejsc odpoczynku. Budowę wyciągów i tras narciarskich dopuszcza się po uzyskaniu wcześniej stosownych zezwoleń.

Na rzekach Wetlinka i Solinka planuje się budowę kąpielisk, bez przegradzania koryt tych rzek.

Całkowitym zakazem inwestowania objęto tereny dawnych, nieistniejących obecnie miejscowości: Łopienka, Jaworzec, Ług i Solinka. Na terenie tym podjęte zostaną działania zmierzające do utrzymania widocznych zarysów wsi oraz cmentarzy i cerkwisk.[9]

Całkowicie z użytkowania turystycznego wykluczono rezerwaty florystyczne, faunistyczne (za wyjątkiem istniejących i planowanych ścieżek dydaktycznych), ostoje zwierzyny, strefy ochronne miejsc gniazdowania ptaków chronionych oraz siedliska wilgotne i podmokłe.

Władze gminy wyznaczyły następujące kierunki długoterminowych działań w dziedzinie turystyki:

  • Zmodernizować istniejącą bazę turystyczną oraz tworzyć warunki do powstawania nowych obiektów o wysokim standardzie i całorocznej ofercie turystycznej,
  • Konsekwentnie realizować „Kompleksowy plan rozwoju turystyki w gminie”,
  • W ramach promocji prowadzić działalność wydawniczą ( foldery, informatory),
  • Preferować turystykę krajoznawczą z elementami edukacji ekologicznej, turystykę kwalifikowaną oraz agroturystykę,
  • Dążyć do optymalnego, zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych, przyrodniczych i kulturowych dla potrzeb turystyki i wypoczynku.[10]

Jak możemy zauważyć w strategiach działań obu bieszczadzkich gmin występuję elementy, które stanowią kompromis pomiędzy dążnością do wszechstronnego rozwoju wszelkich zasobów a uwarunkowaniami wynikającymi z zapisów ustawy o ochronie przyrody, w części dotyczącej zakazów i nakazów stosowanych na obszarach przyrodniczo cennych tam wymienionych.

Możemy więc stwierdzić, że omawiane w niniejszym opracowaniu gminy, które leżą na terenach Bieszczadzkiego Parku Narodowego, bądź w jego otulinie, czerpią z jednej strony korzyści dla ich funkcjonowania i rozwoju, z drugiej zaś strony natrafiają na bariery formalno-prawne wynikające ze statusu ochronnego terenów parku narodowego i krajobrazowego.


[1] J.Braczyk, Słownik…,wyd.cyt., s.793

[2] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska, s.12

[3] Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010., s.40

[4] Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010., s.49-50

[5] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.56

[6] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.56

[7] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Cisna, s.9

[8] Tamże,s.5

[9] Studium uwarunkowań i kierunków….wyd.cyt., s.23

[10] Tamże,s.26

Podstawowe definicje i pojęcia w zakresie turystyki

W literaturze po raz pierwszy termin „turystyka” został użyty przez Stendhala w książce Pamiętnik turysty w 1837 roku.[1]

W języku polskim słowo turystyka zostało po raz pierwszy wprowadzone przez Xawerego Łukaszewskiego w „Słowniku podręcznych wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych” wydanym w 1847 roku w Królewcu.[2]

W słowniku języka polskiego pod hasłem „turystyka” czytamy: „…zorganizowane zbiorowe, lub indywidualne wyjazdy poza miejsce stałego zamieszkania, wędrówki po obcym terenie, mające cele krajoznawcze lub będące formą czynnego wypoczynku…”.[3]

Dwaj szwajcarscy ekonomiści W. Hunziker i K.Krapf uznali, że turystyka to „…całokształt stosunków i zjawisk związanych z podróżą i pobytem w jakiejś miejscowości osób przyjezdnych, jeżeli pobyt nie wynika z motywu osiedlenia się i przez to nie wiąże się z jakąkolwiek działalnością zarobkową”.[4] Ci sami autorzy stworzyli definicję słowa „turysta”, które miało oznaczać „…osobę, która udaje się poza miejsce stałego zamieszkania w celach poznawczych, wypoczynkowych, zdrowotnych, rodzinnych, sportowych, kulturalnych, rozrywkowych lub religijnych, lecz nie w celach zarobkowych”.[5]

W literaturze przedmiotu można spotkać wiele definicji pojęcia „turysta”. Pierwszą oficjalną definicję „turysta zagraniczny” spotykamy w 1937 roku w dokumentach przyjętych przez Radę Ligi Narodów, w której czytamy : „ …dla uzyskania większej porównywalności statystyki międzynarodowej, określenie „turysta” powinno w zasadzie być rozumiane jako oznaczające każdą osobę podróżującą przez czas trwający 24 godziny, lub więcej, w kraju nie będącym krajem jej stałego zamieszkania..”.[6] Tworząc wymienioną definicję Liga Narodów miała na celu ujednolicenie kryteriów, które miały posłużyć do prowadzenia statystyk przez ówczesne kraje członkowskie tej organizacji.

Po II wojnie światowej powyżej zaprezentowana definicja została przyjęta przez Międzynarodowy Związek Oficjalnych Organizacji Turystycznych.[7]

W roku 1954 Organizacja Narodów Zjednoczonych w przyjętej definicji „turystą” określiła:”….każda osobę niezależnie od rasy, płci, języka, lub religii, która z terytorium państwa, gdzie normalnie zamieszkuje, udaje się na terytorium państwa i przebywa nie krócej niż 24 godziny i nie dłużej niż 6 miesięcy w czasie trwania poszczególnych 12 – miesięcznych okresów, w celach prawnie dopuszczonych ( z wyjątkiem emigracji), takich jak turystyka, wypoczynek, sport, zdrowie, względy rodzinne, studia, pielgrzymki religijne lub interesy”.[8]

W 1963 roku ONZ na Konferencji ds. Międzynarodowych Podróży i Turystyki (Rzym) wydała kolejne zalecenia dotyczące ujednolicenia terminologii związanej z turystyką, których celem było ujednolicenie kryteriów dla celów statystycznych. Zalecenia te znalazły swoje odzwierciedlenie i dalsze rozwinięcie w publikacji Światowej Organizacji Turystyki (World Tourism Organisation – WTO) z 1993 r. zatytułowanej Terminologia turystyczna. Zalecenia WTO.[9]

Wytyczne, co do terminologii zawarte w  powyżej przedstawionym dokumencie znalazły zastosowanie w Międzynarodowej Klasyfikacji Działalności Turystycznej (SICTA). Światowa Organizacja Turystyki dzieli podróżnych na dwie kategorie: podróżnych „odwiedzających” i „innych podróżnych”. Odwiedzający wg. tej klasyfikacji to: „… osoba podróżująca do miejscowości znajdującej się poza jej codziennym otoczeniem na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli podstawowym celem podróży nie jest podjęcie działalności zarobkowej wynagradzanej w odwiedzanej miejscowości”.[10]

WTO dla celów statystycznych zaleca podział podróżnych odwiedzających na: odwiedzających międzynarodowych i odwiedzających krajowych. Ze względu na cel, WTO zaleca przyjęcie następujących głównych grup celów turystycznych:

  1. Wypoczynek, wakacje i rekreacja.
  2. Odwiedziny u krewnych i znajomych.
  3. Sprawy zawodowe, interesy. Wymienia tu: wizytacje, podróże handlowe, uczestnictwo w konferencjach, targach wystawach, kursy językowe, zawodowe uprawianie sportu itp.
  4. Cele zdrowotne. Tu wymieniane są: pobyty w sanatoriach, uzdrowiskach i różnego rodzaju terapie.
  5. Cele religijne, pielgrzymki.
  6. Na przykład: podróże załóg statków i samolotów pasażerskich oraz tranzyt.[11]

Kolejnym terminem, z którym dość często możemy spotkać się w publikacjach jest pojęcie „ruchu turystycznego”. Międzynarodowa Akademia Turystyki określiła ruch turystyczny jako „…podróże podejmowane dla przyjemności, wypoczynku lub leczenia – pieszo lub jakimkolwiek środkiem komunikacji. Do zakresu nie należą wiec podróże w celach zarobkowych, ani w celach zmiany miejsca stałego zamieszkania”.[12]

Stanisław Ostrowski twierdzi, że w pojęciu turystyki daje się wyodrębnić dwa elementy składowe:

  1. ruch turystyczny, będący formą uzewnętrznienia się określonych potrzeb stanowiących popyt turystyczny,
  2. zespół organizacyjnych i materialnych środków obsługi zjawiska, jakim jest ruch turystyczny – co stanowi w najszerszym pojęciu podaż turystyczną.[13]

Ruch turystyczny jest więc zjawiskiem złożonym i analizowanym w literaturze przedmiotu przy zastosowaniu różnych kryteriów i podziałów. Zwykle dzielony on jest przede wszystkim na czas trwania pobytu turystycznego. W tym podziale ruch turystyczny dzieli się na:

  1. pobytowy,
  2. wycieczkowy,
  3. wypoczynek świąteczny.

W tym ujęciu stosuje się pomocnicze określenia (kryteria) istotne z punktu widzenia obsługi ruchu turystycznego na: krajowy i zagraniczny; zorganizowany i niezorganizowany, a także na codzienny, cotygodniowy i doroczny.[14]

Z istoty ruchu turystycznego wynika, że posiada on charakter społeczno – kulturalny, jest ruchem dowolnym i czasowym. Ponadto należy zauważyć, iż z definicji turysty, turystyki oraz ruchu turystycznego jednoznacznie wynikają skutki ekonomiczne.

Turysta realizując przedsięwzięcia turystyczne zgłasza potrzeby przemieszczania się, zaspokojenia potrzeb noclegowych, żywieniowych i innych usług bytowych.[15]

T.Łobożewicz dokonuje podziału ruchu turystycznego uwzględniając formy podróży oraz cel i czas trwania działalności turystycznej. Takie ujęcie podziału ruchu turystycznego obrazuje poniższy schemat:

Schemat nr 1. Podział ruchu turystycznego uwzględniający formy podróży, cel i czas trwania działalności turystycznej

Źródło:  Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy turystyki, WSE Warszawa, s.88.

Turystyka postrzegana jest jako zjawisko psychologiczne, społeczne, przestrzenne i kulturowe.[16]

Miano turystyki jako zjawiska psychologicznego wynika z faktu, że człowiek będący podmiotem podróżowania musi mieć motywacje do podróży turystycznej. Motywacje te biorą się z potrzeb, marzeń, wyobrażeń człowieka oraz wynikają z nabytych doświadczeń i wspomnień.

Turystyka jako zjawisko społeczne bierze się z faktu, że osoba podejmująca podróż turystyczną wchodzi w rolę turysty, wchodzi w kontakty z przedstawicielami różnych społeczności. Społeczności te, to: pracownicy biur podróży i informacji turystycznej, grupa turystyczna, przewodnik oraz społeczność miejscowa u celu podróży.

Określenie turystyki jako zjawiska przestrzennego wynika z faktu przekształcania przez ruch turystyczny środowiska przyrodniczego, infrastruktury komunikacyjnej, noclegowej, żywieniowej oraz sfery pozostałych usług ukierunkowując je ku potrzebom turysty.

Określenie turystyki jako zjawiska kulturowego znajdujemy w opracowaniu K.Przecławskiego, gdzie wymienia on związki zachodzące pomiędzy turystyką 46 a kulturą.

Zdaniem autora turystyka jest funkcja kultury, – czyli w pewnej części stanowi odbicie danej kultury; turystyka jest nośnikiem określonych wartości kulturowych; turystyka jest też spotkaniem kultur – umożliwia wymianę wartości kulturowych pomiędzy turystą a ludnością miejscową.[17]

Turystyka postrzegana jest również jako zjawisko ekonomiczne, ponieważ kieruje się prawami ekonomi.

W opracowaniach ekonomicznych poświęconych turystyce i ruchowi turystycznemu formułuje się definicje akcentujące problematykę przemieszczania się, czasu pobytu, niezarobkowania oraz specyficzne cele turystyki. Z uwagi na fakt, że pojęcie turystyka jest pojęciem szerszym niż ruch turystyczny, turystykę analizuje się w kategoriach zjawisk rynkowych. W tym ujęciu ruch turystyczny stanowi popyt, a sfera obsługi ruchu turystycznego z całym swym zapleczem materialnym i organizacyjnym spełnia funkcję podaży.[18]

Z turystyką związane są mechanizmy transferu pieniądza z miejsca zamieszkania turysty do miejsca pobytu turystycznego. Wydatki ponoszone w miejscu pobytu turystycznego stają się źródłem dochodów miejscowej społeczności, przedsiębiorstw oraz instytucji obsługujących turystę. Zatem należy stwierdzić, że turystyka może być ważnym czynnikiem rozwoju gospodarczego zarówno w miejscu zamieszkania turysty, jak też w miejscu jego turystycznego celu.[19]

W literaturze przedmiotu spotykamy się coraz częściej z pojęciem „Produktu turystycznego”. Termin ten pojawił się w Polsce wraz z przejściem gospodarki z systemu tzw. socjalistycznej gospodarki planowej do systemu gospodarki rynkowej po przemianach ustrojowych, które zaszły po 1989 roku.

Poprzez pojęcie „produktu” rozumie się usługi i dobra zdolne zaspokoić potrzeby ludzkie, w sposób adekwatny do ich pragnień, a jako sam w sobie produkt stanowi przedmiot rynkowej wymiany.[20]

Z uwagi na przedmiot naszych rozważań zajmiemy się terminem „produkt turystyczny”, który w wąskim znaczeniu określa to wszystko, co turyści kupują oddzielnie ( np: transport, nocleg ) lub w formie tzw. pakietu ( np: wycieczka z przejazdem, zakwaterowaniem, wyżywieniem i imprezą rozrywkową). W szerszym znaczeniu produkt turystyczny to kompozycja tego, co turysta robi w trakcie podróży i w miejscu docelowym, a także walory usług i urządzeń, z których korzysta.[21]

W praktyce coraz częściej oferta turystyczna przedstawiana jest potencjalnemu nabywcy w postaci alternatywnych produktów turystycznych, uzależnionych od możliwości finansowych klienta, jego wymagań i możliwości organizacyjnych oferującego.

V.T.C.Middleton rozróżnia pojęcie produktu turystycznego na produkt turystyczny przedsiębiorstwa turystycznego oraz produkt turystyczny obszaru. Ten pierwszy jego zdaniem stanowi oferta różnorakich usług, jakie oferuje potencjalnemu turyście przedsiębiorstwo turystyczne.

Pod pojęciem produktu turystycznego obszaru autor wymienia takie elementy jak: walory naturalne i antropogeniczne, dostępność, wizerunek, a także cenę, jaką musi uiścić konsument.[22]

A. Rapacz w swojej pracy Przedsiębiorstwo turystyczne. Podstawy i zasady działania przytacza pojęcie produktu turystycznego sformułowane przez J. Krippendorfa.

W tym ujęciu przez produkt turystyczny należy rozumieć:

  • warunki geograficzne, topograficzne, faunę, florę, klimat i pejzaż jako czynniki naturalne;
  • język, kulturę, folklor, politykę i ekonomię, jako czynniki aktywności społecznej;
  • urządzenia do prowadzenia działalności noclegowej, żywieniowej, rozrywkowej, informacyjnej oraz transport turystyczny jako ogólne czynniki egzystencji i aktywności społecznej.[23]

Dość często w literaturze fachowej poświęconej turystyce, a także w różnego rodzaju przewodnikach spotykamy się z pojęciem krajoznawstwa i turystyki krajoznawczej.

W słowniku pod redakcją prof. J.Bralczyka przy haśle „ krajoznawstwo” czytamy: „…wiedza o kraju ojczystym lub regionie, poznawanie ich historii, geografii przez organizowanie wycieczek, konkursów itp.”.[24]

W polskiej literaturze naukowej po II wojnie światowej spotykamy się często z interpretacją pojęcia „krajoznawstwa”, jako ruchu społecznego. W wielkiej Encyklopedii Powszechnej czytamy: „…krajoznawstwo, ruch społeczny dąży do zbierania i popularyzowania wszelkich wiadomości geograficznych, historycznych, etnograficznych itp. o kraju lub regionie m.in. przez urządzanie wycieczek”.[25]

Zdaniem W. Gaworeckiego, współcześnie oba pojęcia turystyki i krajoznawstwa są bardzo często niesłusznie utożsamiane. W praktyce turystyka jest drogą do krajoznawstwa, a krajoznawstwo należy traktować jako środek realizacji pozaekonomicznej funkcji turystyki.[26] Zatem krajoznawstwo jest pojęciem szerszym niż turystyka.

Biorąc zaś pod uwagę dające się wyodrębnić podstawowe funkcje współczesnego krajoznawstwa takie jak: funkcja wychowawcza i kształceniowa, turystyczna droga do osiągnięcia jego celów, jest drogą zasadniczą. Z powyższego wynika wniosek, że zasadnym jest preferowanie współczesnych form turystyki o możliwie największym udziale w nim programu krajoznawczego.

Stąd też często możemy spotkać się w literaturze przedmiotu z określeniem „turystyka krajoznawcza”.[27]


[1] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy turystyki, WSE Warszawa, s.9.

[2] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.10

[3] Szymczak M,(1984)Słownik języka polskiego,T:3,PWN Warszawa, s.555.

[4] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.10

[5] Tamże,s.10

[6] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.11

[7] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.12

[8] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.10

[9] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.14

[10] Tamże, s.15

[11] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.16

[12] Tamże, s.16

[13] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.86

[14] Tamże, s.87

[15] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.17

[16] Przecławski K., Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Wydawnictwo Albis, Kraków 1997,s.31

[17] Tamże, s.32

[18] Gaworecki W., Turystyka, PWE, Warszawa 1998, s.20

[19] Niezgoda A.,Zmyślony P.,(2003) Popyt turystyczny. Uwarunkowania i perspektywy rozwoju. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, s.12

[20] Altkorn J., (1995), Marketing w turystyce, PWN,Warszawa,s.97

[21] Holloway J.Ch.,Robinson Ch.,(1997) Marketing w turystyce, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne Warszawa, s.114

[22] Middleton V.T.C.,(1996), Marketing w turystyce, Polska Agencja Promocji Turystyki,Warszawa,s.89

[23] Rapacz A., Przedsiębiorstwo turystyczne. Podstawy i zasady działania, PWN Warszawa 1994, s.65

[24] J.Bralczyk, Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów, PWN Warszawa 2005, s.328

[25] Zbiorowe, Wielka Encyklopedia Powszechna, t.6, PWN, Warszawa 1965,s.140.

[26] Gaworecki W., Turystyka, PWE, Warszawa 1998, s.24

[27] Tamże, s.31

Funkcje pozytywne i dysfunkcje turystyki

Specjaliści z wielu dziedzin od lat zajmują się problematyką następstw, jakie niesie z sobą turystyka i dynamicznie się rozwijający ruch turystyczny. W ślad za rozwojem turystyki postępują zmiany w środowisku społecznym i środowisku przyrodniczym. Fakt ten powoduje zainteresowanie się turystyką badaczy z zakresu socjologii, prawa, ekonomii, etnologii, psychologii, pedagogiki, nauk biologicznych, rolniczych, leśnych, a także dyscyplin stosowanych, przede wszystkim z zakresu urbanistyki, planowania przestrzennego i wielu innych.[1]

Pozytywne i negatywne skutki rozwoju turystyki najczęściej są na przykładach funkcji lub wytyczonych i realizowanych celów.

Najczęściej opisuje się i poddaje analizie następujące funkcje:

  • zdrowotną, którą łączy się z funkcją rekreacyjną, wypoczynkową i rehabilitacyjną;
  • kształceniową, określaną także mianem edukacyjnej, bądź poznawczej;
  • ekonomiczną;
  • miastotwórcza;
  • edukacji kulturalnej;
  • etniczną;
  • kształtowania świadomości ekologicznej.[2]

Zdaniem K.Przecławskiego rozwój turystyki może jednocześnie korzystnie i szkodliwie wpływać na przemiany społeczno–kulturowe w środowisku terenów odwiedzanych przez turystów.

I tak dla przykładu:

– w dziedzinie postaw i zachowań pozytywem będzie wzrost tolerancji, zmiana postaw etnicznych oraz rozszerzenie horyzontów myślenia, negatywem zaś – rozwój postaw konsumpcyjnych, patologie społeczne ( alkoholizm, prostytucja, narkomania).

– w dziedzinie kultury pozytywem będzie stymulowanie rozwoju kultury regionalnej, zagospodarowanie przestrzenne, rozwój ekonomiczny i techniczny, poprawa ochrony środowiska naturalnego, negatywem – zanik kultury rodzimej, komercjalizacja kultury, niszczenie środowiska naturalnego i kulturalnego.[3]

Dysfunkcje turystyki najczęściej opisywane są jako destrukcyjny wpływ odwiedzających dany region turystyczny na kulturę i życie miejscowej ludności oraz na tamtejsze środowisko naturalne.

W trakcie wyjazdów pojawiają się bardzo często u turystów postawy lekceważenia obowiązujących przepisów w rezerwatach i Parkach Narodowych. Do najczęściej spotykanych negatywnych zachowań turystów należą:

  •  zaśmiecanie terenu;
  •  płoszenie zwierzyny;
  • schodzenie z wyznaczonych szlaków;
  • dewastacja przyrody;
  • hałas.

W rejonach przyrodniczo cennych przekroczenie norm pojemności i przepustowości prowadzi do przyśpieszonej degradacji środowiska przyrodniczego.

Do najczęściej wymienianych szkód i ich przyczyn w środowisku przyrodniczym, które powoduje turystyka należą:

Schemat nr 3. Szkody w środowisku przyrodniczym powodowane przez turystykę według D. Zareby

Źródło:  Łobożewicz T.,Bieńczyk G., Podstawy turystyki, WSE Warszawa 2001, s.77

Moda na odwiedzanie niektórych miejscowości i regionów turystycznych, powoduje znaczne przekroczenie norm pojemności, przepustowości i chłonności. Paradoksalnie turysta uciekający od zgiełku wielkiego miasta trafia niejednokrotnie w środowisko podobnie przeludnione i o znacznie gorszych warunkach sanitarnych, niż jego własne w miejscu stałego zamieszkania.

W wielu przypadkach mamy do czynienia w unikaniu przez turystów jakiegokolwiek wysiłku fizycznego i aktywności ruchowej oraz minimalnego zainteresowania stroną poznawczą pobytu w danym rejonie turystycznym.

Dysfunkcje turystyki w środowisku społeczno-kulturowym to przede wszystkim:

  1. – Komercjalizacja kultury regionalnej; czyli „wszystko na sprzedaż”;
  2. – Akulturacja, czyli przejmowanie wzorców zachowań od przyjezdnych;
  3. – Niszczenie i rozbijanie wspólnot lokalnych;
  4. – Wzrost zjawisk patologicznych;
  5. – Niszczenie zabytków, wykopalisk archeologicznych, dzieł sztuki.[4]

Do pozytywnych funkcji turystyki i ruchu turystycznego zaliczamy:

– Funkcję poznawczą: rozszerzanie wiedzy o kraju i świecie, kształcenie umiejętności obserwacji, wzbogacanie wiadomości i umiejętności, rozbudzanie nawyku samokształcenia, sprzyjanie i rozwijanie zainteresowań i zamiłowań, umożliwianie aktywnego zdobywania wiedzy, sprzyjanie operatywno-poglądowemu sposobowi kształcenia.

– Funkcję wypoczynkową: likwidacja zmęczenia zarówno fizycznego, jak też umysłowego, przeciwdziałanie „chorobom cywilizacyjnym”,

– Funkcję zdrowotna: wyrwanie człowieka z niezdrowego środowiska miejskich aglomeracji, poprawianie stanu zdrowia poprzez przebywanie w korzystnym klimacie gór, lasów, jezior, korzystny wpływ na czynności fizjologiczne człowieka poprzez ruch na świeżym powietrzu, hartowanie organizmu człowieka.

– Funkcję edukacji kulturalnej: kształcenie zainteresowań kulturą, wyrabianie postaw opiekuńczych w stosunku do zabytków i dzieł sztuki, umożliwianie aktywnego uczestnictwa w kulturze, wdrażania potrzeby racjonalnego wykorzystania czasu wolnego, zaspokajanie potrzeb kulturalnej zabawy i rozrywki.

               – Funkcję wychowawcą: kształtowanie osobowości człowieka i przygotowywanie go do życia w społeczeństwie, kształtowanie patriotyzmu, wyrabianie ideowości, kształtowanie emocjonalnego stosunku do przeszłości, wyrabianie zdolności do życia w kolektywie, wyrabianie pozytywnych cech osobowości jak zaradność, silna wola, solidarność grupowa, życzliwość, tolerancja, odpowiedzialność itp.

               – Funkcję urbanizacyjną ( miastotwórczą): rozwój turystyki powoduje przyśpieszenie procesów urbanizacyjnych, wpływa na zwiększanie się stałych mieszkańców regionu turystycznego, powoduje rozwój układów komunikacyjnych i infrastruktury ukierunkowanej na zaspokajanie potrzeb turystów.

               – Funkcję etniczną: rozbudzanie świadomości związków etnicznych i kulturowych ( tzw. „swoich korzeni”) z  krajem, lub regionem przodków.

               – Funkcję ekonomiczną: pobudzanie inwestycji, powodowanie spadku bezrobocia, napływ środków pieniężnych dla ludności i miejscowych instytucji i firm, pobudzanie popytu i produkcji.

               – Funkcję pobudzania świadomości ekologicznej: propagowanie idei ochrony przyrody i zasobów, respektowanie zasad zrównoważonego rozwoju, zwiększanie wykorzystywania zasobów odnawialnych, propagowanie recyklingu.[5]


[1] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.86

[2] Tamże, s.49

[3] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.49

[4] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.74

[5] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.76-77

Turystyka pielgrzymkowa wyznawców buddyzmu

Praktyka pielgrzymowania w buddyzmie pojawiła się już dosyć wcześnie. Głównie za sprawą testamentu samego Buddy, który miał przekazać go ustnie jednemu z ulubionych uczniów. Słowa dotyczące pielgrzymowania, jakie przekazał Budda zostały zachowane w Kanonie Palijskim. Zgodnie z Sutrą o wielkim całkowitym zaśnięciu – Mahaparinirwana- sutra, gdzie opisane są ostatnie lata życia Buddy, miał on wymienić najważniejsze miejsca pielgrzymkowe i ich rangę.

Buddyzm jest religią lub systemem filozoficzno- etycznym, rzadziej psychologią. Założycielem tej religii i twórcą podstawowych jej założeń był, żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhartha Gautama, syn księcia z roku Sakyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Siddhartha Gautama, kiedy zaczął głosić swe nauki przyjął imię Budda. Od tego czasu wyznawcy buddyzmu wierzą, że Budda, co jakiś czas wraca na ziemię w innej postaci. Buddyzm opiera się na Czterech Szlachetnych Prawdach głoszonych przez Siddharthę Gautamę, oraz na przedstawionej przez niego Ośmiorakiej Ścieżce, która prowadzić ma do ustania cierpienia.

Z czasem cele pielgrzymek stały się zbliżone do tych, jakie widzimy w innych religiach. Też są w buddyzmie pielgrzymki zarówno błagalne jak i pokutne. Stopniowo wraz z rozwojem buddyzmu, cele, charakter i miejsca pielgrzymowania zaczęły być dalece zróżnicowane. A to za sprawą głównie procesu pojawiania się w buddyzmie kilku kierunków takich jak: hinajany (czczony sam Budda), mahajany (kult różnych Buddów i ich pomocników bodhisattwów) i wadżrajany (bodhisattwowie traktowani jako bogowie).

Do najbardziej popularnych miejscowości pielgrzymowania w buddyzmie należą: Bodhgaja w Indiach i stolica Tybetu – Lhasa. Ta pierwsza to niewielka miejscowość w stanie Bihar. Do miejsca tego przybywają buddyści niemal z całego świata, aby choć na chwilę zadumać się i poddać się medytacji przed potomkiem cudownego drzewa, Bo. Ponadto znajduje się tutaj klasztor z mnichami, którzy reprezentują wszystkie kraje buddyjskie. Bodhgaja odwiedza co roku ok. 500 tysięcy pielgrzymów.

Na rycinie 8 przedstawiony został malowniczo położony Pałac Potala, który jest rezydencją dalajlamy. Znajduje się on w stolicy Tybetu – Lhasa i jest drugim co do wielkości i świętości miejscem pielgrzymek buddystów.

Ryc. 8. Pałac Potala w Lhasa (źródło: www.globtroter.pl)

 

 

Miejscowość położona na wysokości ok. 3630 m n.p.m., do roku 1959 była siedzibą dalajlamy i rządu lokalnego. Swoje siedziby mają tu główne sanktuaria lamaitów, takie jak: Dżokhang czy Dauho. Obecnie Lhasa to drugie w kolejności miejsce pielgrzymek buddystów z Tybetu, Mongolii, Butanu, Nepalu, Indii i niektórych rejonów Chin. Główne cetra pielgrzymkowe buddyzmu wiążą się jednak z miejscami związanymi z życiem i legendą Buddy. W głównej mierze są to w Nepalu Lumbini koło Kapilavastu, gdzie Budda się narodził, Sarnach koło Waranami, gdzie Budda wygłosił pierwsze swoje kazanie i Kuszinagara- miejsce śmierci Buddy. Równie ważne ośrodki znajdują się w Birmie (Rangun z pogodą Szwe Dagon i Manadalaj), Kambodży (Angor), Indonezji (Borobodur), Tajlandii (Bangkok- Świątynia Szmaragdowego Buddy) i Japonii (wyspy Sikoku czy Honsiu).

Turystyka pielgrzymkowa wyznawców hinduizmu

Tradycja pielgrzymowania w religii, jaką jest hinduizm sięga bardzo odległych czasów historycznych. Wnioski takie można wysunąć chociażby po wykopaliskach w dolinie Indu, gdzie odnalezione zostały artefakty cywilizacji przedaryjskiej z około 2500-1500r p.n.e.

Hinduizm to wspólna nazwa wielu religii i kultów wyznawanych głównie na Półwyspie Indyjskim. Rozmaite kulty hinduistyczne wyznaje ponad 900 milionów ludzi, co zalicza tę religię do trzeciej pod względem liczby wyznawców na świecie. Hinduizm jest religią bez wyraźnych granic światopoglądowo-filozoficznych, które by pozwalały jednoznacznie odróżnić kulty będące jeszcze częścią hinduizmu od kultów już nie zaliczanych do tej religii. W gruncie rzeczy za kulty hinduistyczne przyjmuje się te, które zgadzają się z następującymi twierdzeniami:

  1. Bóg (Brahman) jest jeden, można go zobaczyć w wielu formach
  2. Wszystkie istoty żyjące na naszej planecie posiadają swoje indywidualne dusze, które substancjalnie nie różnią się między sobą. Dusza mrówki jest, więc tak samo jakościowa jak dusza człowieka.
  3. Dusze uczestniczą w ciągłym i nieskończonym procesie reinkarnacji czyli przechodzenia po śmierci w inne ciało.
  4. Dusze i ciała tworzą swoistą hierarchię bytów. Za dobre uczynki dusze przesuwają się w każdym cyklu reinkarnacji w górę tej hierarchii, a za złe w dół.
  5. Na szczycie tej hierarchii możliwe jest przerwanie cyklu reinkarnacji poprzez stopnienie własnej duszy bezpośrednio z Brahmą lub którymś a jego wcieleń, co jest ostatecznym celem każdego wyznawcy hinduizmu.

W hinduizmie pielgrzymka uważana jest za jedną z głównych praktyk religijnych, jaka obowiązuje wyznawcę tej religii. Kolejność tych obowiązków przedstawia się następująco:

  1. medytacja, która związana jest z obraniem odpowiedniej postawy wobec świata w ogólności i wobec nakazów religijnych (śraddha)
  2. skromność jaką można dostrzec podczas postu (tapasya)
  3. miłosierdzie i miłość bliźniego (danam)
  4. pielgrzymka (tirthadżatra)
  5. czystość duchowa i fizyczna (śuddhi).

Każdy z pobożnych wyznawców hinduizmu pragnie choć raz w życiu odbyć pielgrzymkę do „świętej rzeki” jaką jest Ganges. Płynie ona niemal przez całe Indie. Święte miasta takie jak: Warnami, Tirupati czy Allahabad są celami pielgrzymek w których pielgrzym może odejść z tego świata. Śmierć w świętym mieście zapewnia zbawienie, dużą liczbę pielgrzymów stanowią zatem osoby w podeszłym wieku. Na rycinie 9 przedstawieni są pielgrzymi, którzy przybyli nad świętą rzekę.

Pielgrzymki w hinduizmie wiążą się przede wszystkim z subkontynentem Indii. Spotykane są one również w innych częściach świata, gdzie notuje się duże skupiska Hindusów. Chodzi tu głównie o Indonezję i wyspę Bali, gdzie pod świętym wulkanem Agung mają miejsce wielkie uroczystości związane z kultem Wisznu. Wzrost ruchu pielgrzymkowego wśród Hindusów zauważyć można też w Ameryce Północnej. Takie kraje jak Stany Zjednoczone, Kanada czy Trynidad- Tobago mają swoje ośrodki pielgrzymkowe do których należą: Pittsburg w Pensylwanii, Houston, Chicago, Nowy York czy Patiram Trace koło Penal (Jackowski, 2003).

 

Turystyka pielgrzymkowa wyznawców islamu

Ruch pielgrzymkowy odgrywa kluczową rolę w życiu religijnym, społeczno- ekonomicznym i politycznym islamu, kolejnej religii monoteistycznej. Jest to druga religia na świecie pod względem liczby wyznawców. Szacuje się, że obecnie ok. 1,2 miliarda ludzi to wyznawcy islamu- głównie w Azji i Afryce. Liczba ta stanowi około 20% całej populacji na świecie. Główną księgą w islamie jest Koran, gdzie zawarte zostało objawienie od samego Boga. Geneza islamu wiąże się z osobą Mahometa, który uważany jest za twórcę i największego proroka tej religii. Około 610 roku, miał on doznać widzenia w jaskini niedaleko Mekki. Według muzułmanów Bóg jest wszechwiedzący i doskonały. Ponadto jest źródłem wszelkiej wiedzy i sprawiedliwości. Jest niepodobny do nikogo i niczego nie można się z nim porównywać. Obecnie islam dzieli się na 3 główne odłamy: sunnitów (90%), szyicki (8%) i charydzicki (ok. 2%). W islamie każdy muzułmanin ma pięć obowiązków, zwanych pięcioma filarami wiary, które musi wypełnić za życia. Są to: wyznanie wiary, modlitwa- pięć razy dziennie z twarzą zwróconą do Mekki, jałmużna, post i najważniejsze to pielgrzymka do Mekki, którą powinien odbyć przynajmniej raz w życiu. We współczesnym świecie islamu istota ruchu pielgrzymkowego jest niezmienna od stuleci. Zmianie uległy jedynie środki, jakimi teraz podróżują. Terenem na którym zaczęły się wędrówki wierzących, jeszcze za czasów przedmuzułmańskich jest Półwysep Arabski. Najsławniejszym ośrodkiem kultu religijnego była i jest Mekka z ogólnoarabskim sanktuarium Al.-Kaaba, gdzie najważniejszy jest „Czarny Kamień”. W islamie wyróżniamy trzy podstawowe typy pielgrzymek: „umra”- pielgrzymka mniejsza, „hadżdż”-pielgrzymka większa lub „ziara”- czyli odwiedzanie lub pobożne wizyty grobów świętych muzułmańskich (Jackowski, 1991).

„Hadżdż”- pielgrzymka większa odbywa się zawsze w formie zbiorowej w miesiącu zu al.- hidżdża, który jest ostatnim w islamskim kalendarzu. Główna ceremonia pielgrzymki zaczyna się w momencie wejścia pątnika w stan sakralizacji (uświęcenia). Pielgrzym ubiera specjalną – rytualną białą szatę, w której modli się w specjalnie wyznaczonym miejscu – maikat. Kulminacyjną chwilą pielgrzymki jest zgromadzenie na równinie Arafat.

„Umra” – to pielgrzymka, którą można odbywać indywidualnie i w dowolnie wybranym przez siebie czasie, mimo, że zalecane jest aby odbyć ją w miesiącu „ramadan”, czyli postu. Pielgrzym odbywa religijne okrążenia wokół Al.-Kaaby i całuje Czarny Kamień. Terytorium wokół Mekki i samego miasta jest uważane za święte. Oznacza to, że zabroniony jest tam wstęp osobom o innej religii. Tylko muzułmanin może tam przebywać. Ponadto zabronione jest noszenie broni, zabijanie zwierząt, ścinanie roślin. Specjalnie powołana policja religijna, która rozmieszczona jest w punktach kontrolnych na granicy sfery, dba o zabezpieczenie rytualnej czystości i modlitwy. Obszar świętego terytorium rozciąga się na przestrzeni około 770km2.

Ostatni rodzaj pielgrzymki, jakim jest „ziara”, jest najbardziej rozpowszechniona w krajach, gdzie większość ludzi pochodzenia muzułmańskiego nie stać na podróż do Mekki. Poza tym pielgrzymki do grobów świętych w przeszłości uważano za równie ważne, co do Mekki. Odwiedzano wówczas np.: Kairuan w Tunezji czy Meszhed w Iranie. Na rycinie 7 cel wielu pielgrzymek muzułmanów – Wielki Meczet w Tunezji.

Stary kamieniołom w Tata na Węgrzech

W węgierskiej miejscowości Tata (północne Węgry) znajduje się stary kamieniołom, zaadaptowany do celów turystycznych. Powstało w nim Muzeum Geologiczne na wolnym powietrzu. Zwiedzanie ułatwiają tablice informacyjne (ścieżka dydaktyczna). W zadaszonym pawilonie w starych kopalnianych wagonikach (ustawionych na fragmentach szyn kolejki wąskotorowej) można pooglądać różnego rodzaju surowce skalne wydobywane w miejscowym kamieniołomie oraz w innych kamieniołomach na Węgrzech (na wagonikach opisy skały i miejsca wydobycia). Przy wejściu do muzeum, obok kasy znajduje się mały sklepik, w którym turyści mogą zakupić minerały, wyroby jubilerskie z oryginalnymi miejscowymi kamieniami, są tu też mapy przewodniki i materiały promocyjne.