Archiwum kategorii: Prace magisterskie

Bieszczady jako region turystyczny

Bieszczady to pasmo gór średniej wysokości położone w południowo wschodniej Polsce, graniczące z Ukrainą i Słowacją. Stanowią one jedyny, położony na terytorium Polski obszar Karpat Wschodnich. W granicach Polski znajdują się tylko Bieszczady Zachodnie, które graniczą z zachodnią częścią Gór Sanocko – Turczańskich .Granica między nimi przebiega wzdłuż Sanu od granicy z Ukrainą do Jeziora Solińskiego i dalej w kierunku zachodnim – wzdłuż północnych zboczy pasma górskiego Korbami. Według P.Swaniewicza podział ten najbardziej zbliżony jest do systematyki geomorfologicznej.

Rys. 1. Położenie Bieszczadów na tle mapy Polski

Źródło:  Winnicki T.,Zemanek B.,Przyroda Bieszczadzkiego Parku Narodowego. Wyd. Bieszczadzkiego    Parku Narodowego, Ustrzyki Dolne 2003, s.7

Co do przebiegu granicy zachodniej Karpat Wschodnich nie ma jednoznacznych poglądów. Przyjmuje się ją według różnych kryteriów. Wyróżnia się kryteria florystyczne, geologiczne, faunistyczne, lub geomorfologiczne. Najczęściej w przewodnikach i większości monografii przyjmowana jest granica biegnąca od Przełęczy Łupkowskiej dolinami rzek Osławy i Osławicy po ich północnym brzegu, a doliną Laborca od strony południowej.[1]

Rys. 2.Bieszczady. Główne pasma górskie i rzeki.

Źródło : (2004) Przewodnik Bieszczady dla prawdziwego turysty, Oficyna Wydawnicza „REWASZ”,s.22

J.Groch „ i W.Kurek w monografii Karpaty wydanej nakładem Uniwersytetu Jagiellońskiego, w skład Bieszczadów zaliczają również pasmo Gór Słonnych. [2]

Kłos S. w przewodniku Bieszczady, Góry Słonne zalicza do pogórza i określa je nazwą Bieszczadów Niskich, w odróżnieniu od Bieszczadów Wysokich. Zdaniem Kłosa główny grzbiet Bieszczadów Wysokich tworzy pasmo połonin przebiegające od doliny rzeki Solinka po dolinę Sanu. W jego skład wchodzą trzy dające się wyodrębnić grupy górskie.

Są to : 1) grupa Smereka (1222 m n.p.m.) i Połoniny Wetlińskiej (1255 m n.p.m.), 2) samotny masyw Połoniny Caryńskiej (1297 m n.p.m.), 3) tzw. gniazdo Tarnicy ( 1346 m n.p.m.} i Halicza ( 1333 m n.p.m.), w skład, których wchodzą szczyty Szerokiego Wierchu, Bukowego Berda, Krzemienia, Połoniny Łukowskiej i Kopy Łukowskiej.

Do południowej części Bieszczadów autor zalicza tzw. pasmo graniczne, które stanowi grzbiet głównego wododziału Karpat. W tym paśmie górskim wyróżnia szczyty i wyniosłości takie jak : Wielka Rawka ( 1304 m n.p.m.), Krzemieniec ( 1221 m n.p.m.), Jasło ( 1153 m n.p.m.),Okrąglik (1101 m n.p.m.), Płasza (1163 m n.p.m.).[3]

W kilku innych publikacjach o charakterze przewodników możemy spotkać również  podział Karpat na Karpaty Wschodnie, Zachodnie i Południowe. W Karpat Wschodnich wyróżnia się tam dwa mezoregiony : Beskidy Lesiste i Beskidy Połonińskie.

Beskidy Lesiste, to przede wszystkim Góry Sanocko – Turczanskie, czyli tereny położone między korytem rzek środkowego Sanu i Stryja, a także leżące na południu Bieszczady. Z kolei Bieszczady podzielono na : Bieszczady Zachodnie ( od Przełęczy Łupkowskiej do Przełęczy Użockiej z najwyższym szczytem Tarnicą 1346 m n.p.m.), Bieszczady Środkowe ( od Przełęczy Użockiej do Przełęczy Tucholskiej z najwyższym szczytem Pikuj 1405 m n.p.m.) oraz Bieszczady Wschodnie ( od Przełęczy Tucholskiej do Przełęczy Wyszkowskiej z najwyższym szczytem Czarną Repą 1288 m n.p.m.).

Według tego podziału w granicach Polski znajdują się tylko Bieszczady Zachodnie oraz zachodnia część Gór Sanocko – Turczańskich.[4]

Rzeźba terenu

 Bieszczady Wysokie zbudowane są z fliszu – skał osadowych głębokiego zbiornika morskiego sprzed 100 milionów lat. Na jego dnie powstawały ze żwirów zlepieńce, z piasku – piaskowce, a z iłów – łupki.

Na przełomie oligocenu i miocenu osady fliszowe podlegały licznym fałdowaniem. Powstały wtedy tzw. płaszczowiny, z nachodzących na siebie fałdów. Obszar Bieszczadów obejmuje płaszczowina dukielska i śląska.[5]

Układ pasm górskich w Bieszczadach jest odbiciem fałdowej budowy tych gór. Charakterystycznym elementem tutejszego krajobrazu są grzbiety pasm górskich, ciągnące się z północnego zachodu na południowy wschód.

Bieszczady charakteryzuje tzw, „rusztowa „budowa grzbietów górskich, biegnących równolegle względem siebie.[6]

Rys.3.  Budowa „rusztowa” grzbietów górskich. 6- rzeki i potoki, 7-szczyty, 8-  główne grzbiety górskie.

Źródło : Winnicki T.,Zemanek B, (2003)Przyroda Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wyd. BdPN, Ustrzyki Dolne,s.29

Rys.4  Mapa geologiczna Bieszczadów Wysokich

Źródło: Swaniewicz P.,Krukar W., Przewodnik Bieszczady dla prawdziwego turysty, Oficyna Wydawnicza „REWASZ” 2004, s.27

Hydrografia

Pasma górskie Bieszczadów poprzecinane są prostopadłymi do nich dolinami, do których dochodzą doliny równoległe do górskich stoków. Stad też o bieszczadzkiej sieci rzecznej mówi się, że posiada charakter kratowy.[7]

Zlewnią rzek i potoków bieszczadzkich jest Morze Bałtyckie. Wyjątek stanowi tu potok Mszanka (koło Bystrego gm.Czarna) i dorzecze Strwiąża w okolicy Ustrzyk Dolnych należące do zlewni Morza Czarnego. Główną rzeką jest San wypływający na wschód od szczytu Piniaszkowy (961 m) w rejonie Przełęczy Użockiej. Największymi jego dopływami w rejonie Bieszczadów są: Osława (dł. około 55 km) wypływająca na południowo-zachodnich stokach Matragony; Solinka (45 km) biorąca swój początek pod Rosochą i Strybem; Hoczewka (25 km), zwana w swym górnym biegu Jabłonką, ze źródłami w rejonie Wołosania; Wetlina zbierająca wody z Górnej Solinki wypływającej spod Krzemieńca (1221 m) i Małej Rawki (1267 m) i Wetlinki płynącej spod Połoniny Wetlińskiej oraz północnych stoków Działu; Wołosaty wypływający w kotle pomiędzy Krzemieniem, Szerokim Wierchem i Tarnicą. W przeważającej mierze rzeki te płyną dolinami równoległymi do grzbietów, co wynika z omówionej powyżej „rusztowej” budowy grzbietów górskich.

W wielu miejscach rzeki i potoki tworzą atrakcyjne widokowo przełomy jak np.: San pod Kiczerą Sokolicką, Czereszenką i przez Pasmo Otrytu; Solinka koło Bukowa oraz powyżej Terki; Górna Solinka pomiędzy Jawornikiem a Działem; Wetlina koło Zawoju oraz Prowcza pomiędzy Połoninami Wetlińską a Caryńską.

Największą rzeką na terenie Bieszczadów i Bieszczadzkiego Parku Narodowego jest San. W swoim górnym odcinku aż do zakola w okolicach Smolnika rzeka na odcinku 55 km stanowi granicę państwowa z Ukrainą. W górnym biegu obszar zlewni Sanu jest bardzo atrakcyjny ze względu na urozmaiconą rzeźbę terenu, klimat, bogactwo przyrody i walory krajobrazowe. Przeważająca część zlewni w górnym biegu rzeki objęta jest ochrona prawną. Poza Bieszczadzkim Parkiem Narodowym, Ciśniańsko-Wetlińskim Parkiem Krajobrazowym i Parkiem Krajobrazowym Doliny Sanu znajdują się tu liczne rezerwaty przyrody. Ocena stanu zanieczyszczeń Sanu w jego górnym biegu w grupie parametrów fizykochemicznych wykazuje od kilku lat, że rzeka spełnia wymagania I klasy czystości.[8]

Klimat

Klimat Bieszczadów posiada cechy klimatu górskiego z silnymi wpływami charakterystycznymi dla klimatu kontynentalnego. Masy powietrza polarnomorskiego stanowią tu 60%, polarnokontynentalnego 28%, arktycznego 7%.

Wyższe partie gór są chłodniejsze od pozostałej części Bieszczadów. Średnia temperatura roczna notowana jest tu w przedziale 4-5 °C, gdy na Pogórzu Bieszczadzkim wynosi ona 7-7,5 ºC.

Bieszczady zaliczane są w Polsce do rejonów o najobfitszych opadach – średnio 100 ml./m². Najwięcej opadów występuje tu w lipcu, najmniej w styczniu.[9]

Średnia ilość dni z pokrywą śnieżną wynosi 14-150 dni w roku.

Wiatry najczęściej wieją tu z kierunku południowego osiągając w Ustrzykach Górnych średnie prędkości w granicach 4,5 m/s. Wiatry halne wieją średnio w roku przez 14 dni, powodując szybkie topnienie śniegu w okresie zimy.

Bieszczadzki Park Narodowy

Rysunek 5. Logo Bieszczadzkiego Parku Narodowego

Źródło: Rozporządzenie Ministra Środowiska z 2 lipca 2003 r. Dz.U.Nr 136,poz.1279

Bieszczadzki Park narodowy utworzony został na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 4 sierpnia 1973 roku.[10]

Bieszczadzki Park Narodowy
rezerwat_biosfery UNESCO
Położenie woj. podkarpackie, pow. bieszczadzki
Data utworzenia 1973
Powierzchnia
– leśna
– uprawna
– wodna
292,02 km²
247,24 km²
21,12 km²
0,76 km²
Pow. ochrony
– ścisłej
– częściowej
– krajobrazu
184,25 km²
107,77 km²
0 km²
Powierzchnia otuliny km²
Długość szlaków turystycznych 206 km
Liczba odwiedzających rocznie 300 tys.
Siedziba Ustrzyki_Górne

Ramy organizacyjne Dyrekcji BdPN określone zostały przez Ministra Środowiska rozporządzeniem z dnia 2 lipca 2003 r., w którym parkowi nadano statut.[11]

Na czele BdPN stoi dyrektor, który wykonuje zadania związane z działalnością parku przy pomocy Dyrekcji Parku oraz Straży Parku.

W skład Dyrekcji Parku wchodzą:

Komórki organizacyjne:

  • Dział ochrony przyrody,
  • Dział naukowo-dydaktyczny
  • Dział finansowy

Stanowiska:

  • Samodzielne stanowisko ds.współpracy z NFOŚ, EkoFunduszem i funduszami krajowymi
  • Samodzielne stanowisko d.s kadr
  • Samodzielne stanowisko ds.ewidencji drewna,
  • Samodzielne stanowisko ds.sekretariatu
  • Samodzielne stanowisko ds. wojskowych i obrony cywilnej.

W BdPN działają:

  1. Ośrodek Dydaktyczno-Muzealny w Ustrzykach Dolnych,
  2. Ośrodek Informacyjno-Edukacyjny w Lutowiskach,
  3. Terenowa Stacja Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie” w Wołosatem,
  4. Zachowawcza Stadnina Konia Huculskiego w Wołosatem,
  5. Ośrodek Edukacyjno-Szkoleniowy w Tarnawie.

Teren Bieszczadzkiego Parku Narodowego został podzielony na następujące obręby ochronne:

  1. Wschód z obwodami ochronnymi:
    1. Tarnica,
    2. Brzegi Górne,
    3. Wołosate.
  2. Zachód z obwodami ochronnymi:
    1. Moczarne,
    2. Osada,
    3. Suche Rzeki.
  3. Północ z obwodami ochronnymi:
    1. Górny San,
    2. Tarnawa,
    3. Caryńskie.[12]

Podział BdPN na obręby i obwody pokazano na poniższej mapce.

Rysunek 6. Obręby i obwody w BdPN. Stan na 2005 r.

Źródło: Opracowanie zbiorowe (2005), Popularny  plan ochrony Bieszczadzkiego Parku Narodowego,  wyd. BdPN Ustrzyki Dolne s.7

Dla potrzeb niniejszego opracowania przez terminem „Bieszczady” będziemy określać teren Bieszczadzkiego Parku Narodowego i jego otuliny.

Od początku lat sześćdziesiątych minionego wieku trwały spory dotyczące koncepcji zagospodarowania Bieszczadów.

Koncepcje ochrony zasobów i procesów przyrodniczych w Bieszczadach.

PAN Parks

Długo-terminowe cele dla regionu PAN Parks:

Wizja turystyczna: Region PAN Parks – Bieszczady będzie postrzegany jako obszar o znacznym potencjale turystycznym oraz jako region o atrakcyjnej ofercie turystycznej, niezagrażającej wykorzystywanym zasobom przyrodniczym, przyjazny turystom i mieszkańcom.

Zasadnicze cele dla rozwoju turystyki:

  • wzrost ilości turystów przy wykorzystaniu już istniejącej bazy noclegowej, oraz jej rozbudowie 49.196,  z zachowaniem wymogów wysokiego standardu,
  • wzrost ilości usług przewodnickich, w tym specjalistycznych,
  • rozwój mniej popularnych form turystyki, a zwłaszcza narciarskiej skitourowej i biegowej, przyrodniczej, edukacyjnej,
  • utrzymanie istniejących szlaków turystycznych i dodatkowo oznakowanie zimowych tras narciarskich,
  • wprowadzenie nowych produktów turystycznych.

Cele ekologiczne:

  • dalsza skuteczna ochrona zasobów przyrodniczych i kulturowych m.in. poprzez właściwe zarządzanie i sterowanie ruchem zwiedzających,
  • ustalenie  jasnych zasady i procedur dla współdziałania pomiędzy instytucjami 80 ochrony przyrody a pozostałymi udziałowcami /w tym biznesem turystycznym/,
  • wzrost świadomości ekologicznej turystów i społeczności lokalnej, szczególnie odnośnie ciągłej potrzeby ochrony przyrody (przyroda stanowi rdzeń obecnego i przyszłego produktu turystycznego),
  • zwiększenie dochodów na ochronę przyrody.

Cele społeczno-ekonomiczne:

  • zwiększenie lokalnego zatrudnienia,
  • wydłużenie sezonu turystycznego (listopad – kwiecień),
  • wzrost standardu życia mieszkańców,
  • podnoszenie konkurencyjności istniejących produktów turystycznych,
  • tworzenie szans na otrzymanie kredytów, pomoc merytoryczną i planistyczną.[13]

[1] Swaniewicz P.,Krukar W., Przewodnik Bieszczady dla prawdziwego turysty, Oficyna Wydawnicza „REWASZ”,2004, s.21

[2] Groch J.,Kurek W. (1995) Karpaty polskie, wyd. UJ Kraków, s.291

[3] Kłos S.,(1993) Bieszczady. Przewodnik, Wydawnictwo Spółdzielcze W-wa.

[4] Kotan K.,Zatwarnicki W.,(1999) Przystanek Bieszczady, wyd. FUH Polana, s.3

[5] Swaniewicz P.,(2004) Przewodnik Bieszczady…,wyd.cyt.,s.24

[6] Winnicki T.,Zemanek B, (2003)Przyroda Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Wyd. BdPN, Ustrzyki Dolne,s.28

[7] Swaniewicz P.,Krukar W., Przewodnik Bieszczady….,wyd.cyt.,s.26

[8] Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie, Stan środowiska w województwie podkarpackim, 1999, s.113

[9] Swaniewicz P.,Krukar W., Przewodnik Bieszczady….,wyd.cyt.,s.28

[10] Rozporządzenie RM,Dz.U Nr 31,poz.179

[11] Rozporządzenie MŚ z 2 lipca 2003 r.,Dz.U Nr 136, poz.1279

[12] Statut Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Rozporządzenie MŚ z dn. 2 lipca 2003 r.,Dz.U.Nr 136,poz 1279

[13] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.57

Preferowane rodzaje i formy turystyki na obszarach przyrodniczo cennych

Z uwagi na fakt, że we wszystkich planach ochrony parków narodowych i innych obszarów przyrodniczo cennych zapisano preferencje dla rozwoju turystyki alternatywnej i jej form, temu zagadnieniu poświęcimy nieco więcej uwagi w niniejszym opracowaniu.

Dynamiczny rozwój turystyki masowej w drugiej połowie XX wieku budził coraz większy sprzeciw nie tylko ekologów, ale także pedagogów, psychologów i lekarzy.

Zaczęto poszukiwać takich nowych form uprawiania turystyki, aby nie przenosiła ona z codziennego życia człowieka negatywnych czynników cywilizacyjnych, a nawet chorób cywilizacyjnych na grunt ruchu turystycznego i wypoczynku.[1]

W związku z tym, że proponowane nowe formy uprawiania turystyki charakteryzujące się przyjaznym stosunkiem do otoczenia człowieka, środowiska naturalnego, zrównoważeniem i odpowiedzialnością stały w opozycji do form turystyki masowej, ten nowy rodzaj turystyki zaczęto określać mianem turystyki alternatywnej.[2]

W tym rodzaju turystyki preferuje się samoorganizację, lub organizację wypraw turystycznych poprzez małe biura turystyczne. Turystyka alternatywna w odróżnieniu od turystyki masowej wymaga od jej uczestników przygotowania zarówno fizycznego, umysłowego, jak też organizacyjnego. Przed wyjazdem turysta winien zapoznać się z dostępnych publikacji (monografii, przewodników, folderów itp.) z regionem, środowiskiem przyrodniczym i kulturowym, który zamierza odwiedzić.

Turystyka alternatywna uprawiana jest w małych, często nieformalnych grupach a formy, jakie preferowane są w tym rodzaju turystyki to:

  • turystyka kontemplacyjna,
  • ekoturystyka,
  • agroturystyka

Turystyka kontemplacyjna, to turystyka indywidualna, piesza, uprawiana zwykle po istniejących i wytyczonych szlakach turystycznych. Wstępnie pozyskane przez turystę wiadomości pozwalają świadomie uczestniczyć w procesach poznawczych regionu, który jest przez niego odwiedzany.

Rosnące zainteresowanie ludzi rekreacją w plenerze zrodziło popyt na ekologicznie czysty produkt. W Polsce coraz częściej zaczęto dostrzegać dysfunkcje, jakie za sobą niesie turystyka masowa.

Do podstawowych, negatywnych zjawisk w tej dziedzinie zaliczyć należy: brak ładu w infrastrukturze turystycznej wielu przepełnionych miejscowości turystycznych, niedostateczny poziom sanitarny, degradację środowiska naturalnego spowodowaną nadmierną ilością turystów odwiedzających daną miejscowość itp.

Powyższe zjawiska stały się bezpośrednio przyczyną powstania nowej formy turystyki zwanej ekoturystyką.[3]

Ekoturystyka jest przeciwieństwem koncepcji umasowienia turystyki. Do zasadniczych cech, które wyróżniają ekoturystykę od innych form turystyki zaliczamy:

  • ekoturystyka to forma aktywnego i pogłębionego zwiedzania obszarów o wyjątkowych walorach przyrodniczych i kulturowych;
  • ekoturystyka stoi na straży harmonii ekosystemów przyrodniczych oraz poszanowania odmienności kulturowych lokalnych społeczności;
  • ekoturystyka dostarcza środki finansowe potrzebne do utrzymania dziedzictwa przyrodniczego i kulturowego, ale jednocześnie daje realne korzyści finansowe miejscowej ludności.[4]

Ekoturystyka nazywana jest często turystyką: „zrównoważoną”, „łagodną”, „zieloną” lub „wspierajacą”

Ekoturystyka stanowi formę rekreacji poznawczej i winna ona spełniać następujące warunki:

  • Dążyć do minimalizacji szkodliwego oddziaływania na środowisko,
  • Rozwijać się wolno i operować na mała skalę,
  • Respektować miejscowe uwarunkowania społeczne, kulturowe i przyrodnicze. Dopasowywać się do nich, a nie zmieniać je.
  • Zabiegać o akceptację lokalnych społeczności, szanując ich decyzje,
  • Wspomagać gospodarkę danego regionu,
  • Ograniczać zbędne zużycie surowców i energii,
  • Służyć rozwojowi przyjacielskich stosunków między turystami a goszczącą ich społecznością, przy pełnym zachowaniu odrębności,
  • Winna służyć zdrowiu, poszerzaniu wiedzy i ekologicznej wrażliwości.

Poniższy schemat ukazuje sprzężenia zwrotne, jakie zachodzą w ekoturystyce.

Zapłata organizatorów i uczestników ekoturystyki za udostępnienie zasobów przyrodniczych i kulturowych przeznaczana jest na utrzymanie tych zasobów, na ochronę przyrody oraz stanowi korzyść społeczną i ekonomiczne wsparcie miejscowej ludności.

Schemat nr 3 6),Współzależność między rozwojem ekoturystyki a zasobami

Źródło:  Łobożewicz T.,Bieńczyk G., Podstawy turystyki, WSE Warszawa 2001, s.126

Konkurencyjność ekoturystyki szczególnie na obszarach wiejskich, poza walorami krajobrazowymi, wynika przede wszystkim z bogactwa kulturowego polskiej wsi, tradycyjnych form gospodarowania, a także ze znacznie lepiej niż w krajach „starej” Europy zachowanego środowiska przyrodniczego.

Tradycyjne sposoby gospodarowania i uprawy roli, a w przypadku Bieszczadów -ponownego „zdziczenia przyrody” w miejscach dawnych siedlisk ludzkich, stworzyły warunki na przetrwanie wielu zagrożonych w Europie gatunków i siedlisk. Dzisiaj mogą być one bardzo ważną atrakcją turystyczną poszczególnych regionów naszego kraju i z czasem możliwością uzyskania dodatkowych dochodów dla mieszkańców wsi.

Potencjałem umożliwiającym w Polsce rozwój ekoturystyki i tradycyjnego produktu lokalnego jest paradoksalnie nasze „zapóźnienie” względem tzw. „postępów cywilizacyjnych” krajów zachodnich.[5]

W warunkach polskich ekoturystyka ma szansę połączyć wykorzystanie walorów przyrodniczych i kulturowych z aktywnym wypoczynkiem.

Ekoturystyka obejmuje, bowiem różne rodzaje aktywności rekreacyjnej związane z przyrodą, turystyką krajoznawczą, kulturową i etniczną, wykorzystujące zasoby i walory cennych przyrodniczo obszarów.

Jednym z kluczowych walorów terenów wiejskich, wspierających rozwój ekoturystyki, mogą być produkty lokalne, wytworzone w tradycyjny i przyjazny naturze sposób przy wykorzystaniu lokalnych produktów i surowców.

Produktami tymi mogą być przetwory, wypieki i inne specjały a także przepisy kulinarne, tkaniny, wyroby rzemiosła, takie jak ceramika, meble, kosze itp.

Bardzo istotny jest w tym przypadku efekt sprzężenia zwrotnego: specyficzne i oryginalne produkty lokalne przyciągną turystów i pozwolą stworzyć kompleksową ofertę ekoturystyczną.

Z kolei ruch turystyczny zapewni większy zbyt na produkty lokalne, zarówno w trakcie wyjazdów, jak i na rynkach miast (możliwość wykorzystania marki obszaru dla promocji). [6]

Najistotniejsze jest jednak, aby rozwijając ofertę ekoturystyczną i produkt lokalny nie zniszczyć podstaw ich funkcjonowania -walorów przyrodniczych i tradycji kulturowych.

Regulacje prawne Polski, a także Unii Europejskiej (UE) nie zobowiązują bezpośrednio do rozwoju ekoturystyki. Jednak inne instrumenty, w tym w szczególności instrumenty finansowe, zachęcają do rozwoju tego kierunku.

Rozwój zrównoważony, pozostający w zgodzie z potrzebą zachowania walorów przyrodniczych, jest jedną z głównych zasad UE. Potrzebę zrównoważonego rozwoju zapisano w Strategii Lizbońskiej uzupełnionej o Strategię Zrównoważonego Rozwoju UE przyjętą w Goeteborgu w 2001 roku. Turystyka stanowi ważny sektor dla odnowionej Strategii Lizbońskiej.

W Komunikacie Komisji Europejskiej „Odnowiona polityka turystyczna UE” z marca 2006 roku uznaje się, że zrównoważona turystyka odgrywa ważną rolę w zachowaniu i wzmacnianiu dziedzictwa kulturowego i przyrodniczego, zapewniając jednocześnie tworzenie nowych miejsc pracy w usługach, gastronomii czy też rękodziele.

Jednocześnie Komisja zwraca uwag´, że turystyka może stać się ofiarą własnego sukcesu, jeżeli nie będzie rozwijać się w sposób zrównoważony.[7]

Pojęcie „zrównoważonego rozwoju” zostanie szarzej omówione w rozdziale II niniejszej pracy.

Bioróżnorodność, zasoby naturalne, dziedzictwo kulturowe powinny być szczególnie chronione – również jako podstawa konkurencyjności i rozwoju miejsc pracy w sektorze turystycznym. Dlatego jednym z ważnych wskazywanych kierunków rozwoju oferty turystycznej jest ekoturystyka.

W nowej dynamicznie rozwijającej się gospodarce coraz większą wartość zyskują nie materialne produkty, lecz cechy charakterystyczne, wiodące idee i związane z nimi autentyczne emocje.

W dobie globalizacji coraz ważniejsze staje się, bowiem poszukiwanie autentyczności, unikatowości i źródeł inspiracji. W tej globalnej „niszy rynkowej” istnieje szansa na rozwój i umiejętne wykorzystanie tego, co mamy w polskiej wsi najcenniejsze – bogactwa krajobrazu, różnorodności przyrody, autentycznej tradycji.

Agroturystyka jest kolejna forma turystyki, która jest preferowana szczególnie przez miejscowe władze samorządowe na terenach przyrodniczo cennych.

Zdaniem T.Łobożewicza określenie „agroturystyka” zastąpiło będące dotychczas w powszechnym użyciu terminy: „wczasy pod gruszą”, „ wieś letniskowa”, czy też „ turystyka wiejska”.[8]

Agroturystyka to propozycja wypoczynku na terenach wiejskich z wykorzystaniem budynków mieszkalnych i gospodarczych miejscowej ludności na cele noclegowe i rekreacyjne. Może też ona przyjmować formę wykorzystania terenu gospodarstwa na cele biwakowe turystów.

Agroturystyka ma zapewnić w swoich założeniach względnie tani wypoczynek mieszkańcom miast w atrakcyjnych regionach kraju, a mieszkańcom wsi dostarczyć źródeł dodatkowego dochodu.

Najczęściej w piśmiennictwie poświęconemu turystyce przytaczana jest definicja autorstwa M.Drzewieckiego, który stwierdza, że:..agroturystyka jest forma uprawiania turystyki, która odbywa się na terenach wiejskich o charakterze przejściowym, co do intensywności zagospodarowania pomiędzy ekstensywnie wykorzystywanymi obszarami chronionymi, a intensywnie używanymi rejonami rekreacyjnymi. Są nimi tereny osiedleńczo-rolne, charakteryzujące się harmonijnie skojarzonymi elementami krajobrazu przyrodniczego i kulturowego. Osadnictwo wiejskie stanowi dla agroturystyki główną bazę noclegową i żywieniową, którą turyści wykorzystują do wielokrotnych, wahadłowo-centrycznych wypadów na otaczające tereny”.[9]

Paradoksalnie czynnikiem wpływającym na rozwój agroturystyki jest generalnie zła sytuacja polskiej wsi. Postępujące wyludnienie, bezrobocie, które powoduje wyjazdy miejscowej ludności w poszukiwaniu pracy oraz postępujący proces starzenia się ludności wiejskiej, uwalniają dość znaczne zasoby lokalowe. Zasoby te po niezbędnych pracach adaptacyjnych mogą stanowić bazę noclegową dla przyszłych turystów.

T.Łobożewicz wymienia także czynniki, które mogą utrudniać rozwój agroturystyki i ekoturystyki na terenach wiejskich. Jego zdaniem należy zaliczyć do nich:

  • Opory psychologiczne ludności wiejskiej, stanowiącej społeczności nieufne do obcych,
  • Nieprzystosowanie zabudowań i ich otoczenia do funkcji rekreacyjnych,
  • Powszechny brak kanalizacji sieciowej,
  • Niewysoki standard zaplecza sanitarnego budynków wiejskich
  • Zła, zunifikowana architektura zabudowań wiejskich,
  • Niewystarczający system promocji i dystrybucji tego produktu turystycznego,
  • Niepełny produkt agroturystyczny, który w większości przypadków ogranicza się do oferty noclegu.[10]

W przypadku tworzenia bazy do rozwoju ekoturystyki i agroturystyki ważne są także możliwość pozyskania dodatkowych źródeł finansowania tych przedsięwzięć.

Komisja Europejska w komunikacie „Odnowiona polityka turystyczna UE” wskazuje, że fundusze strukturalne oraz inne wspólnotowe programy finansowe będą zapewniały wsparcie dla bardziej zrównoważonych wzorców turystyki.

W Polsce dobrym źródłem finansowania rozwoju ekoturystyki, agroturystyki i produktów lokalnych mogą być fundusze strukturalne na lata 2007–2013.

Z racji na miejsce realizacji tego typu projektów, jak i wielkość możliwych do pozyskania środków, szczególną rolę odgrywać będzie Program Operacyjny „Rozwój Obszarów Wiejskich” (POROW) na lata 2007–2013.[11]

W kontekście potrzeb rozwoju produktu lokalnego w ramach działań osi 1 wspierane mają być m.in. inwestycje z zakresu zwiększania wartości dodanej podstawowej produkcji rolnej (w tym rozwój przetwórstwa), uczestnictwo rolników w systemach jakości żywności (w tym ochrona tzw. produktów regionalnych) oraz działania promocyjne.

Z kolei do rozwoju usług turystycznych i rzemiosła skorzystać będzie można z działania dotyczącego różnicowania działalności nierolniczej, a także tworzenia mikroprzedsiębiorstw (w osi 3).

Jednak, biorąc pod uwagę doświadczenia krajów UE, największe nadzieje w dziedzinie rozwoju zrównoważonej turystyki wiązać można z programami odnowy wsi (np. rozwój wsi tematycznych w oparciu o ofertę turystyczną i lokalną wytwórczość) z osi 3 oraz z cała osią 4, będącą kontynuacją programu „Leader +” związaną z działaniami tzw. lokalnych grup działania. Grupy te, których powstało już w kraju blisko 200, oparte na zasadzie partnerstwa władz samorządowych, organizacji pozarządowych, biznesu i obywateli, są jednym z najaktywniejszych podmiotów rozwijających turystykę w oparciu o potencjał przyrodniczo-kulturowy oraz tradycyjne produkty lokalne.

Ważnymi środkami na rozwój turystyki mogą być również potencjalnie regionalne

programy operacyjne, które w wielu województwach stawiają na zrównoważony rozwój turystyki a także lokalnej przedsiębiorczości.

Interesujące możliwości pojawiają się też w innych programach operacyjnych.

W Programie Operacyjnym „Innowacyjna Gospodarka”, w działaniu 4.5 „Inwestycje w produkty turystyczne o znaczeniu ponadregionalnym” zagwarantowano środki, z których można rozwijać m.in. ekoturystykę rowerową.

W Programie Operacyjnym „Infrastruktura i Środowisko” zapewniono fundusze m.in. na rozwój infrastruktury związanej z edukacją ekologiczną i przyrodniczą, a w Programie Operacyjnym „Kapitał Ludzki” – na działania szkoleniowe.

Warty zainteresowania jest równie˝ Program Operacyjny „Współpraca Transgraniczna”, Mechanizm Finansowy Europejski Obszar Gospodarczy a także fundusze krajowe (np. wojewódzkie i Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej), które służyć mogą współfinansowaniu projektów aplikujących o środki unijne.[12]


[1] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.122

[2] Tamże, s.122

[3] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.125

[4] Tamże, s.126

[5] K.Smolnicki, Ekoturystyka i produkt lokalny dla zrównoważonego rozwoju, wyd. WWF Polska 2006,s.4

[6] Tamże, s.2

[7] K.Smolnicki, Ekoturystyka…,wyd.cyt.,s.5

[8] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.130

[9] Tamże, s.131

[10] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.131

[11] K.Smolnicki, Ekoturystyka…,wyd.cyt.,s.11

[12] K.Smolnicki, Ekoturystyka…,wyd.cyt.,s.12

Udostępnianie obszarów chronionych dla potrzeb turystyki

Strategie gmin leżących na terenie BdPN lub w jego otulinie

W literaturze naukowej, w słownikach oraz encyklopediach możemy natrafić na dużą ilość definicji pojęcia „strategia”. Najczęściej spotykamy się z nim w publikacjach z dziedziny wojskowości, ekonomii i marketingu.

W słowniku języka polskiego pod redakcją J.Braczyka spotykamy dwa określenia:

  1. Strategia przemyślany plan działań w jakiejś dziedzinie,
  2. Strategiczny – bardzo ważny z jakichś względów, związany z długoterminowymi działaniami, mającymi doprowadzić do określonego celu.[1]

W przypadku wszystkich obszarów przyrodniczo cennych działające na ich terenach lokalne władze samorządowe, administracyjne, dyrekcje lasów państwowych oraz dyrekcje instytucji powołanych ustawą do zarządzania parkami narodowymi i krajobrazowymi realizują wynikające z ich misji strategie rozwojowe.

Z racji celów głównych wynikających z realizowanych przez nie misji podmioty te działając na tych samych terenach popadają w konflikt interesów, który musi być przez nie:” brany pod uwagę przy konstrukcji własnych strategii działania.

Dla przykładu: samorząd gminy położonej w granicach parku narodowego musi w swojej strategii planować wszechstronny rozwój zarówno infrastruktury gminnej, jak też stwarzać warunki dla poprawy bytu mieszkańców. Z racji specyficznego położenia gminy (tereny gminy leżą w granicy parku narodowego lub jego otulinie) w przyjmowanej strategii rozwojowej wszystkie ograniczenia związane z ustawową ochroną przyrody i krajobrazu muszą w planowaniu być uwzględniane, co stanowi dość istotne ograniczenie wielokierunkowego rozwoju.

Te same specyficzne uwarunkowania stwarzają z drugiej strony szansę dla gminy i jej mieszkańców wykorzystania atutów, jakie niesie za sobą fakt wysokich walorów przyrodniczo krajobrazowych, w ramach istniejącego parku narodowego, czy też parku krajobrazowego. Walory te uwzględnione w przyjmowanej strategii rozwojowej mogą stać się motorem rozwojowym gospodarki gminy i społeczności lokalnej.

Powyżej zaprezentowany teoretyczny model funkcjonowania gminy w specyficznych warunkach, jakie dyktuje jej lokalizacja na terenach podlegających ustawowej ochronie prześledzimy na przykładzie strategii gminy Lutowiska.

Na terenach leżących w granicach gminy spotykamy wszystkie formy ochrony przyrody: Bieszczadzki Park Narodowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, strefa chronionego krajobrazu z licznymi rezerwatami i pomnikami przyrody. Jest to również część Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery „Karpaty Wschodnie”.

Południowa część gminy obejmująca Bieszczady Wysokie z pasmami połonin, w całości w granicach Bieszczadzkiego Parku Narodowego, o najwyższych walorach przyrodniczo-krajobrazowych jest w ponad 95% terenu własnością Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Teren położony na północ od BdPN, obejmuje dolinę Sanu, a od północy pasmo Otrytu, o wysokich walorach przyrodniczo-krajobrazowych i kulturowych. Jest to Park Krajobrazowy Doliny Sanu, będący jednocześnie otuliną BdPN, z licznymi istniejącymi i projektowanymi rezerwatami, pomnikami przyrody, użytkami ekologicznymi i zespołami przyrodniczo-krajobrazowymi, jak również z terenami i obiektami predysponowanymi do objęcia ich różnymi formami ochrony przyrodniczej i kulturowej.

Gmina Lutowiska w całości objęta jest ochroną prawną, którą stanowią:

  • Bieszczadzki Park Narodowy
  • Park Krajobrazowy Doliny Sanu
  • Wschodniobeskidzki Obszar Chronionego Krajobrazu
  • rezerwaty – ilość – 7
  • użytek ekologiczny-1
  • pomniki przyrody – 33 w tym 30 drzewa i 3 twory przyrody nieożywionej.
  • zespoły przyrodniczo-krajobrazowe – 7.[2]

Zasadniczym dokumentem planistycznym gminy jest „Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010”. Dane wyjściowe do planowania strategii rozwojowej uzyskano stosując analizę SWOT (Strengthsmocne strony, Weaknessessłabe strony, Opportunitiesszanse, Threatszagrożenia).

Z uwagi na temat niniejszej pracy z powyższego dokumentu planistycznego przytoczę te wszystkie dane, które dotyczą diagnozy i przyjętego na jej podstawie działania w zakresie turystycznego zagospodarowania gminy oraz działań na rzecz ochrony przyrody.

Analizując sytuację w dziale turystyka wymieniono:

– mocne strony-atuty:

  • istnienie Bieszczadzkiego Parku Narodowego i Parków Krajobrazowych,
  • „dzikość” Bieszczadów – mit i historia,
  • możliwość uprawiania turystyki popularnej i kwalifikowanej (jeździectwo, rowery narty, wędkowanie),
  • piękny krajobraz – czyste środowisko (lato – zima),
  • festiwal piosenki harcerskiej w Wołosatem,
  • dostępna informacja w lokalnych środkach masowego przekazu,
  • istniejąca baza turystyczna,
  • możliwość rozwoju turystycznego i agroturystycznego,
  • zabytki i pomniki kultury i przyrody,
  • istniejące szlaki turystyczne, ścieżki dydaktyczne, miejsca historyczne.

– słabe strony – słabości:

  • mała znajomość potrzeb turystów,
  • bariery psychologiczne do podjęcia działalności turystycznej i agroturystycznej,
  • małe przygotowanie do pracy w agroturystyce i niski standard usług,
  • sezonowość ruchu turystycznego,
  • skrajnie niekorzystne warunki klimatyczne i atmosferyczne,
  • brak łatwo dostępnej informacji turystycznej,
  • zbyt małe środki do uruchomienia usług turystycznych,
  • mała promocja usług turystycznych,
  • świadczenie usług turystycznych przez nie zarejestrowane podmioty,
  • niewystarczająca baza dla turystyki zimowej.

            – szanse:

  • możliwość uzyskania preferencyjnych kredytów i dotacji na rozwój turystyki,
  • funkcjonowanie Stowarzyszenia Galicyjskie Gospodarstwa Gościnne,
  • moda na aktywny wypoczynek i moda na Bieszczady.

            – zagrożenia:

  • duża odpowiedzialność za bezpieczeństwo turystów przy organizowaniu szlaków,
  • bariery prawne, organizacyjne i finansowe uniemożliwiające (ograniczające) tworzenie i utrzymywanie różnorodnych tras turystycznych,
  • tańsze wczasy za granicą,
  • zbyt duże nasilenie ruchu turystycznego w niektórych miejscach i okresach.

W dziale potencjał ekologiczny: zasoby naturalne, ekoświadomość

Czynniki rozwojowe – wewnętrzne:

– sprzyjające:

  • różnorodność gatunkowa i obfitość zwierzyny leśnej,
  • duża powierzchnia lasów (80% powierzchni),
  • czyste wody powierzchniowe,
  • czyste środowisko,
  • dostępność naturalnych – ekologicznych źródeł energii,
  • funkcjonujące placówki naukowe w Wołosatem i w Suchych Rzekach,
  • siedziba Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  • program ekologiczny wprowadzony w szkole,
  • udział w różnorodnych akcjach sprzyjających zachowaniu czystego środowiska.

– niesprzyjające:

  • występujące przypadki chorób u zwierząt leśnych,
  • opór mieszkańców przed rygorami ochrony przyrody,
  • niedostateczna świadomość w zakresie zagospodarowania ścieków bytowych.

Czynniki rozwojowe – zewnętrzne:

sprzyjające (szanse):

  • prawna ochrona środowiska,
  • moda na ekologię,
  • utworzenie Parku Krajobrazowego Doliny Sanu,
  • utworzenie Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  • wyznaczenie Wschodniobeskidzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu,
  • utworzenie Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery,
  • możliwość uzyskania środków na szkolenia z zakresu ekologii.

            – niesprzyjające (zagrożenia):

  • skażenie zasobów,
  • skrajne, rygorystyczne i bezkompromisowe postawy części pracowników ochrony parku narodowego.

W dziale potencjał techniczny: budynki i budowle

Czynniki rozwojowe – wewnętrzne:

            – sprzyjające:

  • dobre warunki do wypoczynku wynikające z rozproszonej zabudowy,
  • walory krajobrazowe (Pętla Bieszczadzka),
  • istnienie wolnych terenów pod zabudowę.

            – niesprzyjające:

  • niedostosowana architektura do walorów krajobrazowych,
  • wysokie koszty usług,
  • mała dbałość o estetykę budynków,
  • uciążliwa dla mieszkańców lokalizacja retort w Dolinie Sanu,
  • zagrożenie dla rozwoju turystyki (stan dróg),
  • słabe uzbrojenie terenów budowlanych.

Czynniki rozwojowe – zewnętrzne:

            – sprzyjające (szanse):

  • nowe technologie przyjazne środowisku,
  • ograniczenia prawne sprzyjające ochronie środowiska,
  • zainteresowanie inwestorów zewnętrznych budowaniem domów.

            – niesprzyjające(zagrożenia):

  • złe wzorce architektoniczne,
  • nadmierne zainteresowanie budowaniem domów na terenach chronionych
  • duże odległości, słabo rozwinięta komunikacja i łączność.

Na podstawie dokonanej analizy określono misję gminy Lutowiska do 2010 roku, w której czytamy:

„Gmina Lutowiska to piękne bieszczadzkie krajobrazy, dziewicza i unikalna przyroda, wysoki poziom obsługi turystycznej, atrakcyjny wypoczynek dla każdego. Spokój i bezpieczeństwo, to również zapewnienie bytu i wszechstronnego rozwoju mieszkańcom gminy.”[3]

Dla realizacji misji władze gminy wytyczyły następujące cele strategiczne w zakresie rozwoju turystyki i ochrony środowiska:

  1. Dobrze rozwinięta infrastruktura turystyczna,
  2. Wysoka atrakcyjność turystyczna gminy,
  3. Utrzymanie środowiska naturalnego w niepogorszonym stanie,
  4. Wykorzystane pozaprodukcyjne funkcje lasu,
  5. Komercyjnie wykorzystane zasoby wód mineralnych,
  6. Zwiększone dochody gospodarstw z działalności pozarolniczej. Rozwinięte gospodarstwa agroturystyczne,
  7. Pogodzenie interesów lasów z interesami rolnictwa i turystyki,
  8. Rozwinięte funkcje pozaprodukcyjne lasów (wypoczynek, ochrona źródlisk, runo leśne, walory krajobrazowe),
  1. Powszechna ochrona lasów, trwałość utrzymania i ciągłości ich użytkowania, powiększanie zasobów leśnych

W ramach realizacji określonych celów strategicznych zaproponowano w omawianym dokumencie następujące działania w dziedzinie turystyki i ochrony środowiska:

  • rozwój turystyki edukacyjnej,
  • budowa parkingów widokowych przy wjeździe do Lutowisk i innych miejscach,
  • budowa parku wypoczynkowego w Lutowiskach i Ustrzykach Górnych,
  • budowa bazy noclegowej o różnym standardzie,
  • budowa infrastruktury turystyczno – sportowej zimowej i letniej (wyciągi, kąpieliska, trasy jeździeckie),
  • promowanie Międzynarodowego Rezerwatu Biosfery, Euroregionu Karpaty, Parku Narodowego i parków krajobrazowych,
  • racjonalna gospodarka rybna w rzekach.,
  • zalesienie nieużytków,
  • realizowanie „trofealnego” modelu hodowli jelenia (turystyka myśliwska),
  • podnoszenie edukacji leśnej w społeczeństwie (ścieżki dydaktyczne i współpraca ze szkołami),
  • udostępnianie lasów dla turystyki poprzez utrzymywanie i tworzenie szlaków turystycznych, miejsc wypoczynków i pól biwakowych,
  • informacja i reklama gospodarstw agroturystycznych,
  • wyznaczanie szlaków turystycznych z Lutowisk,
  • powrót do kulturowego wypasu wielkich obszarowo użytków zielonych,
  • szkolenia w zakresie obsługi turystów,
  • podniesienie standardu domostw rolników,
  • podniesienie atrakcyjności gospodarstwa przez różnorodność produkcji i usług,
  • dostosowanie planu przestrzennego zagospodarowania do potrzeb gospodarstw agroturystycznych,
  • ograniczenie uciążliwości wypału węgla drzewnego (np. właściwa lokalizacja, sezonowość wypału, prowadzenie badań na temat szkodliwości),
  • popularyzacja działalności agroturystycznej.[4]

Kolejnym dokumentem planistycznym jest „Plan Rozwoju Lokalnego gminy Lutowiska”. To kompleksowy dokument określający strategię społeczno-gospodarczą Gminy Lutowiska na lata 2005 – 2006, a także wskazujący planowane działania w latach 2007 – 2013. Dokument został przygotowany na podstawie Strategii Rozwoju Gminy Lutowiska.      W treści dokumentu czytamy, że uchwałą Rady Gminy Lutowiska zostały przyjęte „Kierunki Rozwoju Gminy Lutowiska” . W dokumencie tym wyodrębnione zostały strategiczne kierunki rozwoju, zamierzone efekty i kierunki działań.

Za główne kierunki rozwoju gminy uznano:

  1. Turystykę
  2. Leśnictwo
  3. Ochrona walorów przyrodniczych i krajobrazowych
  4. Rolnictwo
  5. Zasoby ludzkie
  6. Przedsiębiorczość

Gmina zamierza osiągnąć następujące efekty w zakresie turystyki i ochrony przyrody:

  1. Zwiększenie ilości turystów odwiedzających Gminę Lutowiska poprzez wzbogacenie istniejących i tworzenie nowych produktów turystycznych opartych na dziedzictwie kulturowym i unikatowych wartościach przyrodniczo – krajobrazowych.
  2. Zachowanie wartości przyrodniczych i krajobrazowych gminy w niepogorszonym stanie.[5]

W powyżej omawianym planie ujęto również odwołanie do innych dokumentów o charakterze strategicznym, które dotyczą w sposób istotny gminy i w których realizacji uczestniczy ona na zasadach tam określonych. Wymieniono w tym miejscu „Strategię Zrównoważonej Turystyki w Bieszczadzkim Parku Narodowym i otulinie”(według zasad i kryteriów PAN Parks), która pomoże Bieszczadzkiemu Parkowi Narodowemu w przełożeniu zasad zrównoważonej turystyki na działania praktyczne na obszarze BdPN i jego otuliny. SZT zapewnia podnoszenie jakości produktu turystycznego oraz doświadczeń zwiedzających.

Zasady oraz koncepcja wspomnianej powyżej strategii PAN Parks zostaną dokładnie omówione w rozdziale poświęconym opisowi Bieszczadzkiego Parku Narodowego.

Opracowana Strategia jest zintegrowana z innymi sektorami gospodarki i została opracowana w oparciu o już istniejące i oficjalnie zatwierdzone dokumenty takie jak:

  1. Plan Ochrony Bieszczadzkiego Parku Narodowego,
  2. Plany Ochrony Parków Krajobrazowych (Doliny Sanu i Ciśniańsko-Wetlińskiego),
  3. Strategie Gmin Cisna i Lutowiska
  4. Strategia Rozwoju Turystyki woj. podkarpackiego.[6]

Kolejnym dokumentem o charakterze planu strategicznego jest „Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego innej gminy-gminy Cisna”. Opracowanie to stanowi załącznik do Planu strategicznego rozwoju gminy Cisna do roku 2010. W „Studium…” z obszaru gminy Cisna wydzielono dwa obszary, którym przypisano określoną rolę w koncepcji rozwoju gminy.

Rysunek 1. Plan przestrzennego zagospodarowania gminy Cisna. Obszar A-funkcja wypoczynkowa, obszar B- funkcja ochronna.

Źródło: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Cisna,s.8

Obszar „A” to otulina BdPN. To jednocześnie teren Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego. Obszar ten w strategii rozwojowej gminy ma spełniać funkcje wypoczynkowe. Obszar „B”, to teren Bieszczadzkiego Parku narodowego, w którym realizowane będą głównie funkcje ochronne.[7]

Cały obszar gminy Cisna leży w otulinie Bieszczadzkiego Parku Narodowego, Ciśniańsko-Wetlińskiego Parku Krajobrazowego, Międzynarodowym Rezerwacie „Karpaty Wschodnie” oraz częściowo w Bieszczadzkim Parku Narodowym.

Powyższe położenie determinuje rozwój gminy zarówno w sensie dodatnim ( wywołanie i ukierunkowanie rozwoju), jak i ujemnym ( ograniczenia i zagrożenia rozwoju).

W dokumencie czytamy: „…wysokie walory środowiska naturalnego, powinny stać się szansa dla rozwoju funkcji turystyczno-wypoczynkowych, choć ze względu na potrzebę ochrony wartości przyrodniczych i krajobrazowych, rozwój tej funkcji będzie musiał być w pewnym stopniu podporządkowany funkcji ochronnej”.[8]

W obszarze „A” z wyłączeniem rezerwatów i terenów podlegających ochronie prawnej, gmina zamierza realizować funkcję wypoczynkowo-turystyczną. Planuje się tu, zatem rozwój infrastruktury do obsługi ruchu turystycznego.

Planuje się ten teren wykorzystać dla turystyki z ruchem prowadzonym po wyznaczonych ścieżkach dydaktycznych, szlakach turystyki konnej, narciarskiej i rowerowej. Na tym obszarze dopuszcza się budowę wież widokowych, schronów przeciwdeszczowych, miejsc odpoczynku. Budowę wyciągów i tras narciarskich dopuszcza się po uzyskaniu wcześniej stosownych zezwoleń.

Na rzekach Wetlinka i Solinka planuje się budowę kąpielisk, bez przegradzania koryt tych rzek.

Całkowitym zakazem inwestowania objęto tereny dawnych, nieistniejących obecnie miejscowości: Łopienka, Jaworzec, Ług i Solinka. Na terenie tym podjęte zostaną działania zmierzające do utrzymania widocznych zarysów wsi oraz cmentarzy i cerkwisk.[9]

Całkowicie z użytkowania turystycznego wykluczono rezerwaty florystyczne, faunistyczne (za wyjątkiem istniejących i planowanych ścieżek dydaktycznych), ostoje zwierzyny, strefy ochronne miejsc gniazdowania ptaków chronionych oraz siedliska wilgotne i podmokłe.

Władze gminy wyznaczyły następujące kierunki długoterminowych działań w dziedzinie turystyki:

  • Zmodernizować istniejącą bazę turystyczną oraz tworzyć warunki do powstawania nowych obiektów o wysokim standardzie i całorocznej ofercie turystycznej,
  • Konsekwentnie realizować „Kompleksowy plan rozwoju turystyki w gminie”,
  • W ramach promocji prowadzić działalność wydawniczą ( foldery, informatory),
  • Preferować turystykę krajoznawczą z elementami edukacji ekologicznej, turystykę kwalifikowaną oraz agroturystykę,
  • Dążyć do optymalnego, zrównoważonego wykorzystania zasobów naturalnych, przyrodniczych i kulturowych dla potrzeb turystyki i wypoczynku.[10]

Jak możemy zauważyć w strategiach działań obu bieszczadzkich gmin występuję elementy, które stanowią kompromis pomiędzy dążnością do wszechstronnego rozwoju wszelkich zasobów a uwarunkowaniami wynikającymi z zapisów ustawy o ochronie przyrody, w części dotyczącej zakazów i nakazów stosowanych na obszarach przyrodniczo cennych tam wymienionych.

Możemy więc stwierdzić, że omawiane w niniejszym opracowaniu gminy, które leżą na terenach Bieszczadzkiego Parku Narodowego, bądź w jego otulinie, czerpią z jednej strony korzyści dla ich funkcjonowania i rozwoju, z drugiej zaś strony natrafiają na bariery formalno-prawne wynikające ze statusu ochronnego terenów parku narodowego i krajobrazowego.


[1] J.Braczyk, Słownik…,wyd.cyt., s.793

[2] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska, s.12

[3] Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010., s.40

[4] Plan Strategiczny Gminy Lutowiska na lata 1997-2010., s.49-50

[5] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.56

[6] Plan rozwoju lokalnego gminy Lutowiska 2005-2006, s.56

[7] Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Cisna, s.9

[8] Tamże,s.5

[9] Studium uwarunkowań i kierunków….wyd.cyt., s.23

[10] Tamże,s.26

Podstawowe definicje i pojęcia w zakresie turystyki

W literaturze po raz pierwszy termin „turystyka” został użyty przez Stendhala w książce Pamiętnik turysty w 1837 roku.[1]

W języku polskim słowo turystyka zostało po raz pierwszy wprowadzone przez Xawerego Łukaszewskiego w „Słowniku podręcznych wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych” wydanym w 1847 roku w Królewcu.[2]

W słowniku języka polskiego pod hasłem „turystyka” czytamy: „…zorganizowane zbiorowe, lub indywidualne wyjazdy poza miejsce stałego zamieszkania, wędrówki po obcym terenie, mające cele krajoznawcze lub będące formą czynnego wypoczynku…”.[3]

Dwaj szwajcarscy ekonomiści W. Hunziker i K.Krapf uznali, że turystyka to „…całokształt stosunków i zjawisk związanych z podróżą i pobytem w jakiejś miejscowości osób przyjezdnych, jeżeli pobyt nie wynika z motywu osiedlenia się i przez to nie wiąże się z jakąkolwiek działalnością zarobkową”.[4] Ci sami autorzy stworzyli definicję słowa „turysta”, które miało oznaczać „…osobę, która udaje się poza miejsce stałego zamieszkania w celach poznawczych, wypoczynkowych, zdrowotnych, rodzinnych, sportowych, kulturalnych, rozrywkowych lub religijnych, lecz nie w celach zarobkowych”.[5]

W literaturze przedmiotu można spotkać wiele definicji pojęcia „turysta”. Pierwszą oficjalną definicję „turysta zagraniczny” spotykamy w 1937 roku w dokumentach przyjętych przez Radę Ligi Narodów, w której czytamy : „ …dla uzyskania większej porównywalności statystyki międzynarodowej, określenie „turysta” powinno w zasadzie być rozumiane jako oznaczające każdą osobę podróżującą przez czas trwający 24 godziny, lub więcej, w kraju nie będącym krajem jej stałego zamieszkania..”.[6] Tworząc wymienioną definicję Liga Narodów miała na celu ujednolicenie kryteriów, które miały posłużyć do prowadzenia statystyk przez ówczesne kraje członkowskie tej organizacji.

Po II wojnie światowej powyżej zaprezentowana definicja została przyjęta przez Międzynarodowy Związek Oficjalnych Organizacji Turystycznych.[7]

W roku 1954 Organizacja Narodów Zjednoczonych w przyjętej definicji „turystą” określiła:”….każda osobę niezależnie od rasy, płci, języka, lub religii, która z terytorium państwa, gdzie normalnie zamieszkuje, udaje się na terytorium państwa i przebywa nie krócej niż 24 godziny i nie dłużej niż 6 miesięcy w czasie trwania poszczególnych 12 – miesięcznych okresów, w celach prawnie dopuszczonych ( z wyjątkiem emigracji), takich jak turystyka, wypoczynek, sport, zdrowie, względy rodzinne, studia, pielgrzymki religijne lub interesy”.[8]

W 1963 roku ONZ na Konferencji ds. Międzynarodowych Podróży i Turystyki (Rzym) wydała kolejne zalecenia dotyczące ujednolicenia terminologii związanej z turystyką, których celem było ujednolicenie kryteriów dla celów statystycznych. Zalecenia te znalazły swoje odzwierciedlenie i dalsze rozwinięcie w publikacji Światowej Organizacji Turystyki (World Tourism Organisation – WTO) z 1993 r. zatytułowanej Terminologia turystyczna. Zalecenia WTO.[9]

Wytyczne, co do terminologii zawarte w  powyżej przedstawionym dokumencie znalazły zastosowanie w Międzynarodowej Klasyfikacji Działalności Turystycznej (SICTA). Światowa Organizacja Turystyki dzieli podróżnych na dwie kategorie: podróżnych „odwiedzających” i „innych podróżnych”. Odwiedzający wg. tej klasyfikacji to: „… osoba podróżująca do miejscowości znajdującej się poza jej codziennym otoczeniem na czas nie dłuższy niż 12 miesięcy, jeżeli podstawowym celem podróży nie jest podjęcie działalności zarobkowej wynagradzanej w odwiedzanej miejscowości”.[10]

WTO dla celów statystycznych zaleca podział podróżnych odwiedzających na: odwiedzających międzynarodowych i odwiedzających krajowych. Ze względu na cel, WTO zaleca przyjęcie następujących głównych grup celów turystycznych:

  1. Wypoczynek, wakacje i rekreacja.
  2. Odwiedziny u krewnych i znajomych.
  3. Sprawy zawodowe, interesy. Wymienia tu: wizytacje, podróże handlowe, uczestnictwo w konferencjach, targach wystawach, kursy językowe, zawodowe uprawianie sportu itp.
  4. Cele zdrowotne. Tu wymieniane są: pobyty w sanatoriach, uzdrowiskach i różnego rodzaju terapie.
  5. Cele religijne, pielgrzymki.
  6. Na przykład: podróże załóg statków i samolotów pasażerskich oraz tranzyt.[11]

Kolejnym terminem, z którym dość często możemy spotkać się w publikacjach jest pojęcie „ruchu turystycznego”. Międzynarodowa Akademia Turystyki określiła ruch turystyczny jako „…podróże podejmowane dla przyjemności, wypoczynku lub leczenia – pieszo lub jakimkolwiek środkiem komunikacji. Do zakresu nie należą wiec podróże w celach zarobkowych, ani w celach zmiany miejsca stałego zamieszkania”.[12]

Stanisław Ostrowski twierdzi, że w pojęciu turystyki daje się wyodrębnić dwa elementy składowe:

  1. ruch turystyczny, będący formą uzewnętrznienia się określonych potrzeb stanowiących popyt turystyczny,
  2. zespół organizacyjnych i materialnych środków obsługi zjawiska, jakim jest ruch turystyczny – co stanowi w najszerszym pojęciu podaż turystyczną.[13]

Ruch turystyczny jest więc zjawiskiem złożonym i analizowanym w literaturze przedmiotu przy zastosowaniu różnych kryteriów i podziałów. Zwykle dzielony on jest przede wszystkim na czas trwania pobytu turystycznego. W tym podziale ruch turystyczny dzieli się na:

  1. pobytowy,
  2. wycieczkowy,
  3. wypoczynek świąteczny.

W tym ujęciu stosuje się pomocnicze określenia (kryteria) istotne z punktu widzenia obsługi ruchu turystycznego na: krajowy i zagraniczny; zorganizowany i niezorganizowany, a także na codzienny, cotygodniowy i doroczny.[14]

Z istoty ruchu turystycznego wynika, że posiada on charakter społeczno – kulturalny, jest ruchem dowolnym i czasowym. Ponadto należy zauważyć, iż z definicji turysty, turystyki oraz ruchu turystycznego jednoznacznie wynikają skutki ekonomiczne.

Turysta realizując przedsięwzięcia turystyczne zgłasza potrzeby przemieszczania się, zaspokojenia potrzeb noclegowych, żywieniowych i innych usług bytowych.[15]

T.Łobożewicz dokonuje podziału ruchu turystycznego uwzględniając formy podróży oraz cel i czas trwania działalności turystycznej. Takie ujęcie podziału ruchu turystycznego obrazuje poniższy schemat:

Schemat nr 1. Podział ruchu turystycznego uwzględniający formy podróży, cel i czas trwania działalności turystycznej

Źródło:  Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy turystyki, WSE Warszawa, s.88.

Turystyka postrzegana jest jako zjawisko psychologiczne, społeczne, przestrzenne i kulturowe.[16]

Miano turystyki jako zjawiska psychologicznego wynika z faktu, że człowiek będący podmiotem podróżowania musi mieć motywacje do podróży turystycznej. Motywacje te biorą się z potrzeb, marzeń, wyobrażeń człowieka oraz wynikają z nabytych doświadczeń i wspomnień.

Turystyka jako zjawisko społeczne bierze się z faktu, że osoba podejmująca podróż turystyczną wchodzi w rolę turysty, wchodzi w kontakty z przedstawicielami różnych społeczności. Społeczności te, to: pracownicy biur podróży i informacji turystycznej, grupa turystyczna, przewodnik oraz społeczność miejscowa u celu podróży.

Określenie turystyki jako zjawiska przestrzennego wynika z faktu przekształcania przez ruch turystyczny środowiska przyrodniczego, infrastruktury komunikacyjnej, noclegowej, żywieniowej oraz sfery pozostałych usług ukierunkowując je ku potrzebom turysty.

Określenie turystyki jako zjawiska kulturowego znajdujemy w opracowaniu K.Przecławskiego, gdzie wymienia on związki zachodzące pomiędzy turystyką 46 a kulturą.

Zdaniem autora turystyka jest funkcja kultury, – czyli w pewnej części stanowi odbicie danej kultury; turystyka jest nośnikiem określonych wartości kulturowych; turystyka jest też spotkaniem kultur – umożliwia wymianę wartości kulturowych pomiędzy turystą a ludnością miejscową.[17]

Turystyka postrzegana jest również jako zjawisko ekonomiczne, ponieważ kieruje się prawami ekonomi.

W opracowaniach ekonomicznych poświęconych turystyce i ruchowi turystycznemu formułuje się definicje akcentujące problematykę przemieszczania się, czasu pobytu, niezarobkowania oraz specyficzne cele turystyki. Z uwagi na fakt, że pojęcie turystyka jest pojęciem szerszym niż ruch turystyczny, turystykę analizuje się w kategoriach zjawisk rynkowych. W tym ujęciu ruch turystyczny stanowi popyt, a sfera obsługi ruchu turystycznego z całym swym zapleczem materialnym i organizacyjnym spełnia funkcję podaży.[18]

Z turystyką związane są mechanizmy transferu pieniądza z miejsca zamieszkania turysty do miejsca pobytu turystycznego. Wydatki ponoszone w miejscu pobytu turystycznego stają się źródłem dochodów miejscowej społeczności, przedsiębiorstw oraz instytucji obsługujących turystę. Zatem należy stwierdzić, że turystyka może być ważnym czynnikiem rozwoju gospodarczego zarówno w miejscu zamieszkania turysty, jak też w miejscu jego turystycznego celu.[19]

W literaturze przedmiotu spotykamy się coraz częściej z pojęciem „Produktu turystycznego”. Termin ten pojawił się w Polsce wraz z przejściem gospodarki z systemu tzw. socjalistycznej gospodarki planowej do systemu gospodarki rynkowej po przemianach ustrojowych, które zaszły po 1989 roku.

Poprzez pojęcie „produktu” rozumie się usługi i dobra zdolne zaspokoić potrzeby ludzkie, w sposób adekwatny do ich pragnień, a jako sam w sobie produkt stanowi przedmiot rynkowej wymiany.[20]

Z uwagi na przedmiot naszych rozważań zajmiemy się terminem „produkt turystyczny”, który w wąskim znaczeniu określa to wszystko, co turyści kupują oddzielnie ( np: transport, nocleg ) lub w formie tzw. pakietu ( np: wycieczka z przejazdem, zakwaterowaniem, wyżywieniem i imprezą rozrywkową). W szerszym znaczeniu produkt turystyczny to kompozycja tego, co turysta robi w trakcie podróży i w miejscu docelowym, a także walory usług i urządzeń, z których korzysta.[21]

W praktyce coraz częściej oferta turystyczna przedstawiana jest potencjalnemu nabywcy w postaci alternatywnych produktów turystycznych, uzależnionych od możliwości finansowych klienta, jego wymagań i możliwości organizacyjnych oferującego.

V.T.C.Middleton rozróżnia pojęcie produktu turystycznego na produkt turystyczny przedsiębiorstwa turystycznego oraz produkt turystyczny obszaru. Ten pierwszy jego zdaniem stanowi oferta różnorakich usług, jakie oferuje potencjalnemu turyście przedsiębiorstwo turystyczne.

Pod pojęciem produktu turystycznego obszaru autor wymienia takie elementy jak: walory naturalne i antropogeniczne, dostępność, wizerunek, a także cenę, jaką musi uiścić konsument.[22]

A. Rapacz w swojej pracy Przedsiębiorstwo turystyczne. Podstawy i zasady działania przytacza pojęcie produktu turystycznego sformułowane przez J. Krippendorfa.

W tym ujęciu przez produkt turystyczny należy rozumieć:

  • warunki geograficzne, topograficzne, faunę, florę, klimat i pejzaż jako czynniki naturalne;
  • język, kulturę, folklor, politykę i ekonomię, jako czynniki aktywności społecznej;
  • urządzenia do prowadzenia działalności noclegowej, żywieniowej, rozrywkowej, informacyjnej oraz transport turystyczny jako ogólne czynniki egzystencji i aktywności społecznej.[23]

Dość często w literaturze fachowej poświęconej turystyce, a także w różnego rodzaju przewodnikach spotykamy się z pojęciem krajoznawstwa i turystyki krajoznawczej.

W słowniku pod redakcją prof. J.Bralczyka przy haśle „ krajoznawstwo” czytamy: „…wiedza o kraju ojczystym lub regionie, poznawanie ich historii, geografii przez organizowanie wycieczek, konkursów itp.”.[24]

W polskiej literaturze naukowej po II wojnie światowej spotykamy się często z interpretacją pojęcia „krajoznawstwa”, jako ruchu społecznego. W wielkiej Encyklopedii Powszechnej czytamy: „…krajoznawstwo, ruch społeczny dąży do zbierania i popularyzowania wszelkich wiadomości geograficznych, historycznych, etnograficznych itp. o kraju lub regionie m.in. przez urządzanie wycieczek”.[25]

Zdaniem W. Gaworeckiego, współcześnie oba pojęcia turystyki i krajoznawstwa są bardzo często niesłusznie utożsamiane. W praktyce turystyka jest drogą do krajoznawstwa, a krajoznawstwo należy traktować jako środek realizacji pozaekonomicznej funkcji turystyki.[26] Zatem krajoznawstwo jest pojęciem szerszym niż turystyka.

Biorąc zaś pod uwagę dające się wyodrębnić podstawowe funkcje współczesnego krajoznawstwa takie jak: funkcja wychowawcza i kształceniowa, turystyczna droga do osiągnięcia jego celów, jest drogą zasadniczą. Z powyższego wynika wniosek, że zasadnym jest preferowanie współczesnych form turystyki o możliwie największym udziale w nim programu krajoznawczego.

Stąd też często możemy spotkać się w literaturze przedmiotu z określeniem „turystyka krajoznawcza”.[27]


[1] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy turystyki, WSE Warszawa, s.9.

[2] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.10

[3] Szymczak M,(1984)Słownik języka polskiego,T:3,PWN Warszawa, s.555.

[4] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.10

[5] Tamże,s.10

[6] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.11

[7] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.12

[8] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.10

[9] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.14

[10] Tamże, s.15

[11] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.16

[12] Tamże, s.16

[13] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,(2001)Podstawy……wyd.cyt.,s.86

[14] Tamże, s.87

[15] Gaworecki W.,(1998) Turystyka, s.17

[16] Przecławski K., Człowiek a turystyka. Zarys socjologii turystyki, Wydawnictwo Albis, Kraków 1997,s.31

[17] Tamże, s.32

[18] Gaworecki W., Turystyka, PWE, Warszawa 1998, s.20

[19] Niezgoda A.,Zmyślony P.,(2003) Popyt turystyczny. Uwarunkowania i perspektywy rozwoju. Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej w Poznaniu, s.12

[20] Altkorn J., (1995), Marketing w turystyce, PWN,Warszawa,s.97

[21] Holloway J.Ch.,Robinson Ch.,(1997) Marketing w turystyce, Polskie Wydawnictwo Ekonomiczne Warszawa, s.114

[22] Middleton V.T.C.,(1996), Marketing w turystyce, Polska Agencja Promocji Turystyki,Warszawa,s.89

[23] Rapacz A., Przedsiębiorstwo turystyczne. Podstawy i zasady działania, PWN Warszawa 1994, s.65

[24] J.Bralczyk, Słownik 100 tysięcy potrzebnych słów, PWN Warszawa 2005, s.328

[25] Zbiorowe, Wielka Encyklopedia Powszechna, t.6, PWN, Warszawa 1965,s.140.

[26] Gaworecki W., Turystyka, PWE, Warszawa 1998, s.24

[27] Tamże, s.31

Funkcje pozytywne i dysfunkcje turystyki

Specjaliści z wielu dziedzin od lat zajmują się problematyką następstw, jakie niesie z sobą turystyka i dynamicznie się rozwijający ruch turystyczny. W ślad za rozwojem turystyki postępują zmiany w środowisku społecznym i środowisku przyrodniczym. Fakt ten powoduje zainteresowanie się turystyką badaczy z zakresu socjologii, prawa, ekonomii, etnologii, psychologii, pedagogiki, nauk biologicznych, rolniczych, leśnych, a także dyscyplin stosowanych, przede wszystkim z zakresu urbanistyki, planowania przestrzennego i wielu innych.[1]

Pozytywne i negatywne skutki rozwoju turystyki najczęściej są na przykładach funkcji lub wytyczonych i realizowanych celów.

Najczęściej opisuje się i poddaje analizie następujące funkcje:

  • zdrowotną, którą łączy się z funkcją rekreacyjną, wypoczynkową i rehabilitacyjną;
  • kształceniową, określaną także mianem edukacyjnej, bądź poznawczej;
  • ekonomiczną;
  • miastotwórcza;
  • edukacji kulturalnej;
  • etniczną;
  • kształtowania świadomości ekologicznej.[2]

Zdaniem K.Przecławskiego rozwój turystyki może jednocześnie korzystnie i szkodliwie wpływać na przemiany społeczno–kulturowe w środowisku terenów odwiedzanych przez turystów.

I tak dla przykładu:

– w dziedzinie postaw i zachowań pozytywem będzie wzrost tolerancji, zmiana postaw etnicznych oraz rozszerzenie horyzontów myślenia, negatywem zaś – rozwój postaw konsumpcyjnych, patologie społeczne ( alkoholizm, prostytucja, narkomania).

– w dziedzinie kultury pozytywem będzie stymulowanie rozwoju kultury regionalnej, zagospodarowanie przestrzenne, rozwój ekonomiczny i techniczny, poprawa ochrony środowiska naturalnego, negatywem – zanik kultury rodzimej, komercjalizacja kultury, niszczenie środowiska naturalnego i kulturalnego.[3]

Dysfunkcje turystyki najczęściej opisywane są jako destrukcyjny wpływ odwiedzających dany region turystyczny na kulturę i życie miejscowej ludności oraz na tamtejsze środowisko naturalne.

W trakcie wyjazdów pojawiają się bardzo często u turystów postawy lekceważenia obowiązujących przepisów w rezerwatach i Parkach Narodowych. Do najczęściej spotykanych negatywnych zachowań turystów należą:

  •  zaśmiecanie terenu;
  •  płoszenie zwierzyny;
  • schodzenie z wyznaczonych szlaków;
  • dewastacja przyrody;
  • hałas.

W rejonach przyrodniczo cennych przekroczenie norm pojemności i przepustowości prowadzi do przyśpieszonej degradacji środowiska przyrodniczego.

Do najczęściej wymienianych szkód i ich przyczyn w środowisku przyrodniczym, które powoduje turystyka należą:

Schemat nr 3. Szkody w środowisku przyrodniczym powodowane przez turystykę według D. Zareby

Źródło:  Łobożewicz T.,Bieńczyk G., Podstawy turystyki, WSE Warszawa 2001, s.77

Moda na odwiedzanie niektórych miejscowości i regionów turystycznych, powoduje znaczne przekroczenie norm pojemności, przepustowości i chłonności. Paradoksalnie turysta uciekający od zgiełku wielkiego miasta trafia niejednokrotnie w środowisko podobnie przeludnione i o znacznie gorszych warunkach sanitarnych, niż jego własne w miejscu stałego zamieszkania.

W wielu przypadkach mamy do czynienia w unikaniu przez turystów jakiegokolwiek wysiłku fizycznego i aktywności ruchowej oraz minimalnego zainteresowania stroną poznawczą pobytu w danym rejonie turystycznym.

Dysfunkcje turystyki w środowisku społeczno-kulturowym to przede wszystkim:

  1. – Komercjalizacja kultury regionalnej; czyli „wszystko na sprzedaż”;
  2. – Akulturacja, czyli przejmowanie wzorców zachowań od przyjezdnych;
  3. – Niszczenie i rozbijanie wspólnot lokalnych;
  4. – Wzrost zjawisk patologicznych;
  5. – Niszczenie zabytków, wykopalisk archeologicznych, dzieł sztuki.[4]

Do pozytywnych funkcji turystyki i ruchu turystycznego zaliczamy:

– Funkcję poznawczą: rozszerzanie wiedzy o kraju i świecie, kształcenie umiejętności obserwacji, wzbogacanie wiadomości i umiejętności, rozbudzanie nawyku samokształcenia, sprzyjanie i rozwijanie zainteresowań i zamiłowań, umożliwianie aktywnego zdobywania wiedzy, sprzyjanie operatywno-poglądowemu sposobowi kształcenia.

– Funkcję wypoczynkową: likwidacja zmęczenia zarówno fizycznego, jak też umysłowego, przeciwdziałanie „chorobom cywilizacyjnym”,

– Funkcję zdrowotna: wyrwanie człowieka z niezdrowego środowiska miejskich aglomeracji, poprawianie stanu zdrowia poprzez przebywanie w korzystnym klimacie gór, lasów, jezior, korzystny wpływ na czynności fizjologiczne człowieka poprzez ruch na świeżym powietrzu, hartowanie organizmu człowieka.

– Funkcję edukacji kulturalnej: kształcenie zainteresowań kulturą, wyrabianie postaw opiekuńczych w stosunku do zabytków i dzieł sztuki, umożliwianie aktywnego uczestnictwa w kulturze, wdrażania potrzeby racjonalnego wykorzystania czasu wolnego, zaspokajanie potrzeb kulturalnej zabawy i rozrywki.

               – Funkcję wychowawcą: kształtowanie osobowości człowieka i przygotowywanie go do życia w społeczeństwie, kształtowanie patriotyzmu, wyrabianie ideowości, kształtowanie emocjonalnego stosunku do przeszłości, wyrabianie zdolności do życia w kolektywie, wyrabianie pozytywnych cech osobowości jak zaradność, silna wola, solidarność grupowa, życzliwość, tolerancja, odpowiedzialność itp.

               – Funkcję urbanizacyjną ( miastotwórczą): rozwój turystyki powoduje przyśpieszenie procesów urbanizacyjnych, wpływa na zwiększanie się stałych mieszkańców regionu turystycznego, powoduje rozwój układów komunikacyjnych i infrastruktury ukierunkowanej na zaspokajanie potrzeb turystów.

               – Funkcję etniczną: rozbudzanie świadomości związków etnicznych i kulturowych ( tzw. „swoich korzeni”) z  krajem, lub regionem przodków.

               – Funkcję ekonomiczną: pobudzanie inwestycji, powodowanie spadku bezrobocia, napływ środków pieniężnych dla ludności i miejscowych instytucji i firm, pobudzanie popytu i produkcji.

               – Funkcję pobudzania świadomości ekologicznej: propagowanie idei ochrony przyrody i zasobów, respektowanie zasad zrównoważonego rozwoju, zwiększanie wykorzystywania zasobów odnawialnych, propagowanie recyklingu.[5]


[1] Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.86

[2] Tamże, s.49

[3] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.49

[4] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.74

[5] W Łobożewicz T.,Bieńczyk G.,Podstawy……wyd.cyt.,s.76-77

Turystyka pielgrzymkowa wyznawców buddyzmu

Praktyka pielgrzymowania w buddyzmie pojawiła się już dosyć wcześnie. Głównie za sprawą testamentu samego Buddy, który miał przekazać go ustnie jednemu z ulubionych uczniów. Słowa dotyczące pielgrzymowania, jakie przekazał Budda zostały zachowane w Kanonie Palijskim. Zgodnie z Sutrą o wielkim całkowitym zaśnięciu – Mahaparinirwana- sutra, gdzie opisane są ostatnie lata życia Buddy, miał on wymienić najważniejsze miejsca pielgrzymkowe i ich rangę.

Buddyzm jest religią lub systemem filozoficzno- etycznym, rzadziej psychologią. Założycielem tej religii i twórcą podstawowych jej założeń był, żyjący od około 560 do 480 roku p.n.e. Siddhartha Gautama, syn księcia z roku Sakyów, władcy jednego z państw-miast w północnych Indiach. Siddhartha Gautama, kiedy zaczął głosić swe nauki przyjął imię Budda. Od tego czasu wyznawcy buddyzmu wierzą, że Budda, co jakiś czas wraca na ziemię w innej postaci. Buddyzm opiera się na Czterech Szlachetnych Prawdach głoszonych przez Siddharthę Gautamę, oraz na przedstawionej przez niego Ośmiorakiej Ścieżce, która prowadzić ma do ustania cierpienia.

Z czasem cele pielgrzymek stały się zbliżone do tych, jakie widzimy w innych religiach. Też są w buddyzmie pielgrzymki zarówno błagalne jak i pokutne. Stopniowo wraz z rozwojem buddyzmu, cele, charakter i miejsca pielgrzymowania zaczęły być dalece zróżnicowane. A to za sprawą głównie procesu pojawiania się w buddyzmie kilku kierunków takich jak: hinajany (czczony sam Budda), mahajany (kult różnych Buddów i ich pomocników bodhisattwów) i wadżrajany (bodhisattwowie traktowani jako bogowie).

Do najbardziej popularnych miejscowości pielgrzymowania w buddyzmie należą: Bodhgaja w Indiach i stolica Tybetu – Lhasa. Ta pierwsza to niewielka miejscowość w stanie Bihar. Do miejsca tego przybywają buddyści niemal z całego świata, aby choć na chwilę zadumać się i poddać się medytacji przed potomkiem cudownego drzewa, Bo. Ponadto znajduje się tutaj klasztor z mnichami, którzy reprezentują wszystkie kraje buddyjskie. Bodhgaja odwiedza co roku ok. 500 tysięcy pielgrzymów.

Na rycinie 8 przedstawiony został malowniczo położony Pałac Potala, który jest rezydencją dalajlamy. Znajduje się on w stolicy Tybetu – Lhasa i jest drugim co do wielkości i świętości miejscem pielgrzymek buddystów.

Ryc. 8. Pałac Potala w Lhasa (źródło: www.globtroter.pl)

 

 

Miejscowość położona na wysokości ok. 3630 m n.p.m., do roku 1959 była siedzibą dalajlamy i rządu lokalnego. Swoje siedziby mają tu główne sanktuaria lamaitów, takie jak: Dżokhang czy Dauho. Obecnie Lhasa to drugie w kolejności miejsce pielgrzymek buddystów z Tybetu, Mongolii, Butanu, Nepalu, Indii i niektórych rejonów Chin. Główne cetra pielgrzymkowe buddyzmu wiążą się jednak z miejscami związanymi z życiem i legendą Buddy. W głównej mierze są to w Nepalu Lumbini koło Kapilavastu, gdzie Budda się narodził, Sarnach koło Waranami, gdzie Budda wygłosił pierwsze swoje kazanie i Kuszinagara- miejsce śmierci Buddy. Równie ważne ośrodki znajdują się w Birmie (Rangun z pogodą Szwe Dagon i Manadalaj), Kambodży (Angor), Indonezji (Borobodur), Tajlandii (Bangkok- Świątynia Szmaragdowego Buddy) i Japonii (wyspy Sikoku czy Honsiu).

Turystyka pielgrzymkowa wyznawców hinduizmu

Tradycja pielgrzymowania w religii, jaką jest hinduizm sięga bardzo odległych czasów historycznych. Wnioski takie można wysunąć chociażby po wykopaliskach w dolinie Indu, gdzie odnalezione zostały artefakty cywilizacji przedaryjskiej z około 2500-1500r p.n.e.

Hinduizm to wspólna nazwa wielu religii i kultów wyznawanych głównie na Półwyspie Indyjskim. Rozmaite kulty hinduistyczne wyznaje ponad 900 milionów ludzi, co zalicza tę religię do trzeciej pod względem liczby wyznawców na świecie. Hinduizm jest religią bez wyraźnych granic światopoglądowo-filozoficznych, które by pozwalały jednoznacznie odróżnić kulty będące jeszcze częścią hinduizmu od kultów już nie zaliczanych do tej religii. W gruncie rzeczy za kulty hinduistyczne przyjmuje się te, które zgadzają się z następującymi twierdzeniami:

  1. Bóg (Brahman) jest jeden, można go zobaczyć w wielu formach
  2. Wszystkie istoty żyjące na naszej planecie posiadają swoje indywidualne dusze, które substancjalnie nie różnią się między sobą. Dusza mrówki jest, więc tak samo jakościowa jak dusza człowieka.
  3. Dusze uczestniczą w ciągłym i nieskończonym procesie reinkarnacji czyli przechodzenia po śmierci w inne ciało.
  4. Dusze i ciała tworzą swoistą hierarchię bytów. Za dobre uczynki dusze przesuwają się w każdym cyklu reinkarnacji w górę tej hierarchii, a za złe w dół.
  5. Na szczycie tej hierarchii możliwe jest przerwanie cyklu reinkarnacji poprzez stopnienie własnej duszy bezpośrednio z Brahmą lub którymś a jego wcieleń, co jest ostatecznym celem każdego wyznawcy hinduizmu.

W hinduizmie pielgrzymka uważana jest za jedną z głównych praktyk religijnych, jaka obowiązuje wyznawcę tej religii. Kolejność tych obowiązków przedstawia się następująco:

  1. medytacja, która związana jest z obraniem odpowiedniej postawy wobec świata w ogólności i wobec nakazów religijnych (śraddha)
  2. skromność jaką można dostrzec podczas postu (tapasya)
  3. miłosierdzie i miłość bliźniego (danam)
  4. pielgrzymka (tirthadżatra)
  5. czystość duchowa i fizyczna (śuddhi).

Każdy z pobożnych wyznawców hinduizmu pragnie choć raz w życiu odbyć pielgrzymkę do „świętej rzeki” jaką jest Ganges. Płynie ona niemal przez całe Indie. Święte miasta takie jak: Warnami, Tirupati czy Allahabad są celami pielgrzymek w których pielgrzym może odejść z tego świata. Śmierć w świętym mieście zapewnia zbawienie, dużą liczbę pielgrzymów stanowią zatem osoby w podeszłym wieku. Na rycinie 9 przedstawieni są pielgrzymi, którzy przybyli nad świętą rzekę.

Pielgrzymki w hinduizmie wiążą się przede wszystkim z subkontynentem Indii. Spotykane są one również w innych częściach świata, gdzie notuje się duże skupiska Hindusów. Chodzi tu głównie o Indonezję i wyspę Bali, gdzie pod świętym wulkanem Agung mają miejsce wielkie uroczystości związane z kultem Wisznu. Wzrost ruchu pielgrzymkowego wśród Hindusów zauważyć można też w Ameryce Północnej. Takie kraje jak Stany Zjednoczone, Kanada czy Trynidad- Tobago mają swoje ośrodki pielgrzymkowe do których należą: Pittsburg w Pensylwanii, Houston, Chicago, Nowy York czy Patiram Trace koło Penal (Jackowski, 2003).

 

Turystyka pielgrzymkowa wyznawców islamu

Ruch pielgrzymkowy odgrywa kluczową rolę w życiu religijnym, społeczno- ekonomicznym i politycznym islamu, kolejnej religii monoteistycznej. Jest to druga religia na świecie pod względem liczby wyznawców. Szacuje się, że obecnie ok. 1,2 miliarda ludzi to wyznawcy islamu- głównie w Azji i Afryce. Liczba ta stanowi około 20% całej populacji na świecie. Główną księgą w islamie jest Koran, gdzie zawarte zostało objawienie od samego Boga. Geneza islamu wiąże się z osobą Mahometa, który uważany jest za twórcę i największego proroka tej religii. Około 610 roku, miał on doznać widzenia w jaskini niedaleko Mekki. Według muzułmanów Bóg jest wszechwiedzący i doskonały. Ponadto jest źródłem wszelkiej wiedzy i sprawiedliwości. Jest niepodobny do nikogo i niczego nie można się z nim porównywać. Obecnie islam dzieli się na 3 główne odłamy: sunnitów (90%), szyicki (8%) i charydzicki (ok. 2%). W islamie każdy muzułmanin ma pięć obowiązków, zwanych pięcioma filarami wiary, które musi wypełnić za życia. Są to: wyznanie wiary, modlitwa- pięć razy dziennie z twarzą zwróconą do Mekki, jałmużna, post i najważniejsze to pielgrzymka do Mekki, którą powinien odbyć przynajmniej raz w życiu. We współczesnym świecie islamu istota ruchu pielgrzymkowego jest niezmienna od stuleci. Zmianie uległy jedynie środki, jakimi teraz podróżują. Terenem na którym zaczęły się wędrówki wierzących, jeszcze za czasów przedmuzułmańskich jest Półwysep Arabski. Najsławniejszym ośrodkiem kultu religijnego była i jest Mekka z ogólnoarabskim sanktuarium Al.-Kaaba, gdzie najważniejszy jest „Czarny Kamień”. W islamie wyróżniamy trzy podstawowe typy pielgrzymek: „umra”- pielgrzymka mniejsza, „hadżdż”-pielgrzymka większa lub „ziara”- czyli odwiedzanie lub pobożne wizyty grobów świętych muzułmańskich (Jackowski, 1991).

„Hadżdż”- pielgrzymka większa odbywa się zawsze w formie zbiorowej w miesiącu zu al.- hidżdża, który jest ostatnim w islamskim kalendarzu. Główna ceremonia pielgrzymki zaczyna się w momencie wejścia pątnika w stan sakralizacji (uświęcenia). Pielgrzym ubiera specjalną – rytualną białą szatę, w której modli się w specjalnie wyznaczonym miejscu – maikat. Kulminacyjną chwilą pielgrzymki jest zgromadzenie na równinie Arafat.

„Umra” – to pielgrzymka, którą można odbywać indywidualnie i w dowolnie wybranym przez siebie czasie, mimo, że zalecane jest aby odbyć ją w miesiącu „ramadan”, czyli postu. Pielgrzym odbywa religijne okrążenia wokół Al.-Kaaby i całuje Czarny Kamień. Terytorium wokół Mekki i samego miasta jest uważane za święte. Oznacza to, że zabroniony jest tam wstęp osobom o innej religii. Tylko muzułmanin może tam przebywać. Ponadto zabronione jest noszenie broni, zabijanie zwierząt, ścinanie roślin. Specjalnie powołana policja religijna, która rozmieszczona jest w punktach kontrolnych na granicy sfery, dba o zabezpieczenie rytualnej czystości i modlitwy. Obszar świętego terytorium rozciąga się na przestrzeni około 770km2.

Ostatni rodzaj pielgrzymki, jakim jest „ziara”, jest najbardziej rozpowszechniona w krajach, gdzie większość ludzi pochodzenia muzułmańskiego nie stać na podróż do Mekki. Poza tym pielgrzymki do grobów świętych w przeszłości uważano za równie ważne, co do Mekki. Odwiedzano wówczas np.: Kairuan w Tunezji czy Meszhed w Iranie. Na rycinie 7 cel wielu pielgrzymek muzułmanów – Wielki Meczet w Tunezji.

Atrakcyjność turystyczna i stan środowiska przyrodniczego województwa lubuskiego

Województwo lubuskie ma duże szanse rozwoju turystyki. Jest to obszar o znacznych walorach przyrodniczych, wysokim stopniu zalesienia (48 procent powierzchni), bogaty w jeziora (208) i piękny krajobrazowo. 28 proc. całego terytorium województwa podlega prawnej ochronie. Zalesione obszary obfitują w zwierzynę i zamieszkiwane są przez unikalne gatunki ptaków.

Korzystne zmiany zachodzą w zakresie rekultywacji środowiska naturalnego.

Podjęto liczne inwestycje z zakresu ochrony środowiska, takie jak budowa oczyszczalni ścieków i składowisk komunalnych przyjaznych środowisku. Zmniejszyło to znacznie emisję szkodliwych substancji. W latach 1994-1996 oddano również do użytku 17 oczyszczalni ścieków.

Warto rozwijać agroturystykę, która przy odpowiednim standardzie świadczonych usług może stanowić świetną ofertę wypoczynkową nie tylko dla Polaków, ale również cudzoziemców. Z tego względu warto inwestować w turystykę w lubuskiem. Zapotrzebowanie na tego typu usługi będzie wzrastać wraz z podnoszeniem się dochodów i stopy życiowej społeczeństwa, a wysoki standard bazy przyciągnie również turystów zagranicznych.

W rankingu dotyczącym atrakcyjności turystycznej województwo lubuskie zajmuje 9 miejsce.